Τετάρτη 15 Ιουνίου 2016

ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ : Σχετικές υποθέσεις


(Οι πίνακες είναι του Osvaldo Guayassamin)


Όταν οι ειδικοί, στο χώρο της ψυχικής υγείας, προβαίνουν σε διαφορική διάγνωση, υποθέτω πως θα προσκρούσουν, πάνω σε τρεις τουλάχιστον σκόπελους που αφορούν σε:

- Ποιο είναι το υποκείμενο και ποιο το αντικείμενο της έρευνας
- Ποιο είναι το διαγνωστικό κριτήριο που θα χρησιμοποιηθεί
- Ποιας φύσεως και πόσο άρτια είναι η θεωρητική κατάρτιση και η κλινική εμπειρία του ενδιαφερομένου ως θεραπευτή και ως θεραπευομένου

Το πρώτο αφορά στην αντικειμενικότητα του ενεργούντος προσώπου, του Υποκειμένου δηλαδή. Η αντικειμενικότητα κάποιου αφενός μπορεί να περισταλεί από το ατομικό ιστορικό, αφετέρου να επηρεαστεί από το πρόσωπο, για το οποίο καλείται να προβεί σε διάγνωση του προβλήματός του.
Ακόμη και ένας ειδικός θα αντιμετωπίσει δυσκολίες, όταν προβαίνει σε αυτοδιάγνωση, λόγω του ότι συνιστά το υποκείμενο και το αντικείμενο της έρευνας.
Σε άλλη περίπτωση, ενδέχεται ο ασθενής να του διακινήσει μεταβιβαστικά άλυτα δικά του ζητήματα, πράγμα το οποίο θα επιδράσει δυσμενώς στην αξιολόγησή του. Και σίγουρα αυτή η αξιολόγηση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη, όταν ο ειδικός είναι μέρος του προβλήματος, δηλαδή όταν προχωράει σε διαφοροδιάγνωση ανθρώπου με το οποίο συσχετίζεται προσωπικά.

Το δεύτερο αφορά στην αντικειμενικότητα του διαγνωστικού εργαλείου. Εδώ θα κάνω τέσσερις παρατηρήσεις :
Βάσει μίας ακραίας άποψης, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως κανένα διαγνωστικό εργαλείο δεν είναι αντικειμενικό, υπό την έννοια πως θα σχετικοποιήσει ποσοτικά, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο εμφανώς, την ψυχική υγεία, σύμφωνα με μία νόρμα που θεωρείται ότι περιγράφει το μέσο φυσιολογικό. Ό,τι όμως είναι μέσο, δεν είναι υποχρεωτικά και φυσιολογικό. Αν, επί παραδείγματι, ο στατιστικός πληθυσμός μίας έρευνας αποτελούνταν από τα μέλη του “isis”, τότε το μέσο φυσιολογικό θα προερχόνταν από αυτούς, το οποίο θα ήταν επιπλέον διαφορετικό, από οποιοδήποτε άλλο μέσο φυσιολογικό. Οι διαφορετικές σταθμίσεις, των ερωτηματολογίων εξάλλου αυτό αποδεικνύουν. Πως δεν υφίσταται ένα και μοναδικό μέσο φυσιολογικό. Στην ουσία υφίστανται πολλά «μέσα», ενώ η έννοια «φυσιολογικό» είναι αρκετά αξιολογική. Βέβαια, όπως προείπα, αυτή είναι μία ακραία άποψη -αν λάβουμε μάλιστα υπόψη τις ομοιότητες μεταξύ των ανθρώπων- που αν την υιοθετούσαμε εντελώς θα ζούσαμε στο χάος ή μάλλον δεν θα ζούσαμε καθόλου.
Εκτός των ποσοτικών κριτηρίων τα διαγνωστικά εργαλεία χρησιμοποιούν και ποιοτικά κριτήρια επισημαίνοντας τις επιπτώσεις από την έκπτωση της λειτουργικότητας ενός ανθρώπου. Αυτό βέβαια δεν τα κάνει και πάλι απόλυτα  αντικειμενικά, διότι η λειτουργικότητα ενός ανθρώπου κρίνεται μέσα σ’ ένα πολιτιστικό περιβάλλον. Σκεφτείτε λόγου χάρη την περίπτωση να αξιολογείται η ψυχική σας υγεία ή προσαρμογή, ενώ τελείτε, υπό καθεστώς σχετικής ομηρίας, ως μέλος της κοινότητας του isis. Βέβαια, ο στόχος είναι ακριβώς αυτός και θα ήταν αδύνατο να γίνει και αλλιώς. Δηλαδή, να επιτύχει ένας άνθρωπος την προσαρμογή του, μέσα σ’ ένα πολιτιστικό περιβάλλον. Έχει σημασία όμως, όταν προβαίνουμε σε τέτοιες θεωρήσεις, να λαμβάνουμε υπόψη και την συστημική προοπτική, που προσφέρει ενδείξεις, για το τι συνιστά ή εξυπηρετεί την λειτουργικότητα των όρων ενός οικοσυστήματος.
Πέραν των προηγουμένων, το ίδιο το διαγνωστικό εργαλείο συνιστά μία «θεσμική εκδραμάτιση», όπως επίσης μία «θεσμική διαδραμάτιση», που δεν έχει πάντα θετικά αποτελέσματα, κυρίως μέσω της συμβολής της στη θεωρητική πλαισίωση και κατ’ επέκταση την εξέλιξη της νόσου. Το διαγνωστικό εργαλείο φέρει μία θεσμική μεταβίβαση στη θεραπεία, ανάλογη με τη μεταβίβαση του ειδικού, στο θεραπευτικό πλαίσιο, και λειτουργεί στο πλαίσιο ενός θεσμού, ο οποίος καλείται να «απενοχοποιήσει» (χωρίς να ξέρουμε αν τα έχει καταφέρει…) τον εαυτό του και να τον τοποθετήσει, από τη θέση του Θύτη και του Κριτή, στη θέση του Σωτήρα. Τούτο, από τη φύση του, είναι κατά κάποιον τρόπο ψυχωσικό.
Προσωπικώς προσπαθώ να αποφεύγω την εγκατάσταση μου, μέσα στις θεωρητικές κατασκευές των ψυχιατρικών εργαλείων, παρ’ ότι πάντα κάνω τη βόλτα μου από εκεί. Και τούτο, διότι κρίνω πως η πολιτογράφηση ενός ανθρώπου, με δυσκολίες, μέσα σε τέτοιες περιοχές, όχι μόνο είναι αρκετά άδικη -λόγω των προρηθέντων, αλλά και της φαινομενολογίας που τις χαρακτηρίζει- είναι και περιοριστική, πράγμα το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε αναχαίτιση το ψυχικό δυναμικό. Η ίδια προτιμώ τον ιδιαίτερα περιεκτικό και θεωρητικό κανόνα, πως οι άνθρωποι πρέπει να αξιολογούμαστε για τη δυναμική μας να εξαντλήσουμε τα όρια της ύπαρξής μας. Οι επιλογές μας (συνειδητές ή ασύνειδες) θα μας οδηγήσουν σε αυτό ή θα μας εμποδίσουν. Υποθέτω, παρ’ όλα αυτά, πως κανένας, σίγουρα ούτε εγώ, δεν θα μπορέσει να λειτουργήσει θεραπευτικά, εάν δεν μπει, σε κάποιο βαθμό, στη φιλοσοφία της διάγνωσης, ώστε να μπορέσει να τακτοποιήσει τη συμπτωματολογία. Θα πρέπει όμως να διαθέτει επίγνωση των παραπάνω σκόπελων και να δείχνει τον πρέποντα σεβασμό στις ανάγκες και τους στόχους έκαστου θεραπευομένου. Για έναν θεραπευόμενο, η μόνη αξία που ενδέχεται να έχει η διάγνωση των προβλημάτων του είναι παρόμοιας υφής. Να ερμηνεύει δηλαδή καταλληλότερα τις εκδηλώσεις του, ώστε να μην αποδίδει τις δυσχέρειές του σε παράγοντες που υποσκάπτουν την κοινωνική του ζωή.


Ας περάσουμε τέλος στο τρίτο που έχει να κάνει με την αντικειμενικότητα του Ειδήμονα. Ένας ειδήμονας πρέπει να διαθέτει θεωρητική κατάρτιση και σχετική κλινική εμπειρία στη διάγνωση και τη διαφοροδιάγνωση κυρίως. Το πρώτο θα καθορίσει το διαγνωστικό εργαλείο που θα επιλέξει, καθώς επίσης και τη φιλοσοφία του για τη φύση του ανθρώπου. Όλα αυτά με τη σειρά τους θα οδηγήσουν σε συγκεκριμένες θεραπευτικές επιλογές, διαφορετικές από εκείνες ενός άλλου συναδέλφου. Η κλινική εμπειρία, από την άλλη, προϋποθέτει, πέραν της σχετικής κλινικής ενασχόλησης, την εποπτεία και την ατομική βιωματική εργασία ή αλλιώς την ατομική ψυχοθεραπεία.
Η συμβολή της ατομικής ψυχοθεραπείας έγκειται στο γεγονός πως ένας «θεραπευμένος» θεραπευτής έχει ήδη εμπειρία «εντοπισμού», θα έλεγα χρησιμοποιώντας έναν δικό μου όρο. Αυτό δε σημαίνει ασφαλώς πως θα πρέπει να έχει προϋπάρξει σχιζοφρενής, αν πρόκειται να διαγνώσει σχιζοφρένεια ή μανιοκαταθλιπτικός, αν πρόκειται να διαγνώσει διπολική κ.ο.κ. Σημαίνει απλά πως έχει μία κάποια εμπειρία στην ερμηνεία συμπτωμάτων και στην προσοχή που πρέπει να δίνει, όταν πρόκειται να κάνει διαγνωστικές επιλογές, βάσει κριτηρίων.

Ας θέσουμε τώρα ένα παράδειγμα :
Αν κάποιος διαγνώσει ψυχαναγκαστική, καταναγκαστική διαταραχή, ενδέχεται να έχει αναγάγει συνοδά συμπτώματα σε κυρίαρχο ψυχικό περιβάλλον του, υπό διάγνωση, προσώπου.
Ο καταναγκασμός και ο ψυχαναγκασμός (του πιο πάνω παραδείγματος), μπορεί να εκδηλώνονται (ας υποθέσουμε) με στοματικές εκδραματίσεις, με ακατάπαυστα αιτήματα, μέσα στα διαφυλικά πλαίσια, ή μέσω της προσπάθειας εξυγίανσης επιθυμιών που εισβάλουν στη σκέψη και κρίνονται ανάρμοστες.
Αυτές οι συμπεριφορικές εκδηλώσεις ενδέχεται να συνιστούν κάποιες εκδραματίσεις μίας υποκείμενης ψυχολογίας και οι οποίες έχουν λάβει την παραμετροποίησή τους πολιτιστικά, δηλαδή, μέσα σ’ ένα οικογενειακό περιβάλλον, στο οποίο ο(οι) κηδεμόνας(ες) απευθύνει συστηματικά αιτήματα (που σχετίζονται με τα δικά του τραύματα), προς το παιδί του, και τα οποία ξεπερνούν τις ψυχικές του ικανότητες να τα μεταβολίζει.
Αυτές λοιπόν οι ψυχαναγκαστικές και καταναγκαστικές πρακτικές, όπως οι παραπάνω,
ενδέχεται να «μιμούνται» ασύνειδα τις πρακτικές του κηδεμόνα και να συνιστούν επίθεση ενάντια στο πλαίσιο αιτημάτων, για δύναμη, τελειότητα, έλεγχο και αρτιότητα, που σφυροκοπούν και οφείλει να δείχνει το παιδί, για να αισθάνεται ο κηδεμόνας του ικανοποιημένος. Όπως επίσης είναι πιθανό οι ανάρμοστες σκέψεις να προέρχονται από την ενοχική επένδυση των συναισθημάτων ενός ανθρώπου απέναντι σε άλλους, καθώς ταυτίζεται μαζί τους (αναβιώνοντας την παιδική του ανημπόρια), και επιδιώκει να τους ελέγχει και να τους βοηθά. Η συμβολική εναντίωση στον γονέα και η υποτιθέμενη καπήλευση του ρόλου αυτού, μέσω της παροχής βοήθειας, υπέρ του αδυνάμου, και η έλξη για τον αδύναμο, η οποία προκαλείται από την επιθυμία ελέγχου αυτού (ώστε ο ενδιαφερόμενος να νοιώθει δυνατός) δημιουργούν την ενοχή.
Η ουσία όμως μπορεί να βασίζεται σε μία άλλη ψυχολογική βάση, ενώ η προηγούμενη συμπτωματολογία να προκύπτει δευτερογενώς. Έχω την εντύπωση πως οι επιτυχημένες «διαγνώσεις» βασίζονται (μεταξύ άλλων) στην εντόπιση του κυρίαρχου «νοήματος» της ζωής ενός ανθρώπου,  αυτού δηλαδή που έχει βασικά ανάγκη και το οποίο δημιουργεί τα διάφορα μοτίβα στη ζωή του, τις προμηθεϊκές επαναλήψεις που το ταλανίζουν, καθώς επίσης και τις άμυνές του.

Υποθέτω πως, για να μπορέσει ένας θεραπευτής να εντοπίσει την ουσία της υποκείμενης ψυχολογίας και να ορίσει το πρόβλημα, -το οποίο ενδέχεται να ταξινομείται με διαφορετικούς τρόπους, από το ένα διαγνωστικό εργαλείο στο άλλο- θα πρέπει να κινείται με αρκετή άνεση, μέσα στα ψυχιατρικά εργαλεία, αλλά και με αρκετή ελευθερία και ευελιξία, ώστε να μην γραπώνεται εύκολα από ένα σημείο, πράγμα το οποίο θα του επιτρέψει να αντιμετωπίζει το όποιο ζήτημα συνολικά και ως πολυπαραγοντικό φαινόμενο.



© 2016 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Τετάρτη 10 Φεβρουαρίου 2016

Η ΑΠΩΛΕΙΑ

Είναι γεγονός πως έχω μιλήσει αρκετές φορές για την έννοια της «απώλειας».

Πολύ περισσότερο έχω υποστηρίξει πως η ικανότητα να βιώνουμε, να ανεχόμαστε και να μεταπλασσόμαστε δυναμικά, μέσα από σχετικές καταστάσεις, ανακαλύπτοντας νέες, ομιλούσες, εσώτερες αναπαραστάσεις μαζί με νέες, για τούτες, γλώσσες, οδηγεί τον εαυτό σε άλλα επίπεδα επίγνωσης… καλώς ή κακώς…


Τούτη τη φορά θα επεξεργαστώ το ζήτημα μ’ έναν τρόπο διαφορετικό. Έναν τρόπο που αφήνει περισσότερα περιθώρια αμφισημίας, ώστε οποιαδήποτε ουσιαστική γνώση να μην ξεπερνάει τα φυσικά όρια της ρευστότητας και της πλαστικότητάς της. Και για να προκύπτει ως ατομικό τεχνούργημα, ανάλογο των διακινούμενων των ψυχικών καναλιών, των προσωπικών διαδρομών και των φαινομενολογικών «απλωμάτων» καθενός και στη βάση ατομικών βιωμάτων ή εμπειριών και σχετικών (θέλω να πιστεύω) συμπερασμών ζωής.

Θα παραθέσω λοιπόν το παρακάτω ποίημα, το οποίο έγραψε ο ψυχίατρος και αγαπητός μου φίλος Κλεόβουλος Αδάμας.

Και σας το αφιερώνω.

-----------------------------

Η απώλεια
(Κλεόβουλος Αδάμας)

και πάλι τι δεν έκαμα και ακόμη τι δεν πρόστρεξα,
από τα αλαργινά εκείνα τα απάτητα τα μέρη,
που μου ‘ταν τόσο αμπόρετα.
που μου ‘ναι τόσο ανέγνωρα,
στους κάμπους τους δικούς μου να σε φέρω.

κρίμα, μ’ αλήθεια σου το λέω.
κρίμα που δεν το μπόρεσα,
κρίμα που δεν μπορώ!

και είχαμε τόσα να μιλήσουμε,
τόσα να αφουγκραστούμε,
και ακόμη πόσα σου πω…
και μύρια τόσα να σου δείξω

το ξέρω.

πως οι πιστοί το λένε αυτό βλαστήμια
μα στο ‘χω ξαναπεί, εγώ δεν έχω πίστη.
η μόνη πίστη που νοούμαι δεν είναι άλλη απ’ το “εγώ”

και οι ειδικοί,
μια δυστροπία της καρδιάς και ένα είδος τρέλας

που αντιμάχεται με κράτος τη θυσία,
που απαιτεί, χωρίς καμία βούληση, χωρίς καμία γνώση,
εκείνο το τυφλό κομμάτι μιας γονεϊκής ελπίδας
και αρνείται τη φυγή από το “νόμιμο”,
ή άλλως από τα “κεκτημένα”,

μα πάλι τι θα ήμασταν;
αναρωτιέμαι.

αν το αδύνατο δεν θέλαμε να γίνει δυνατό;
αν μ’ έκσταση δεν βλέπαμε τα άστρα, τα φεγγάρια;
κ' αν δεν ζηλεύαμε το αγέρι των πουλιών;

ή σάμπως πάλι και με νοιάζει;

αν η καρδιά μου πάντα μαίνεται από τρέλα;
αν η ψυχή μου είναι ασθενής;
ή ο νους μου παραπαίει θολερός;

γιατί ένα μονάχα έχω καταλάβει

πως μου 'ναι αμπόρετο να ελευθερώσω τη ζωή
αφού πιο πριν δεν θα 'χω ζήσει


 © 2016 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Πέμπτη 28 Ιανουαρίου 2016

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΠΗΓΗ ΔΥΣΤΥΧΙΑΣ;…



(Η αντίσταση)

 

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε (μεταξύ άλλων) η αμερικάνικη κινηματογραφική ταινία «ο ναυαγός». Δύο πράγματα ενδιαφέρουν στην όλη υπόθεση: Το πρώτο αφορά στη σύνδεση ενός προσώπου με ένα άψυχο αντικείμενο (μία μπάλα), παρέχοντας έναν υπαινιγμό, για τη λειτουργία της προβολής, στην επικοινωνία. Το δεύτερο είναι το γεγονός πως ένας άνθρωπος, που αναγκάστηκε να παλέψει με τα «θεριά» της φύσης, όπως ακριβώς έκαναν οι πρωτόγονοι, αφού εσώθη, έπρεπε ν’ αντιμετωπίσει τις θλίψεις της πολιτισμένης ζωής. Ποιο είναι το χειρότερο; Αυτό δεν είναι ερώτημα, ας πούμε, επιστημονικό, αλλά, κατά κύριο λόγο, φιλοσοφικής υφής. Ένας υπαινιγμός πάντως, που μπορεί να οδηγήσει σε υποθέσεις, προς όλες τις κατευθύνσεις, είναι πως οι άνθρωποι εξέλιξαν τη νοημοσύνη τους επειδή έπρεπε να αντιμετωπίσουν τους εαυτούς τους και όχι τη φύση ή τα υπόλοιπα πλάσματα της πανίδας.

Το ζήτημα της κοινωνικοποίησης έχει απασχολήσει όχι μόνο τις γνωσιοσυμπεριφοριστικές θεωρίες της ψυχολογίας αλλά και τις ψυχαναλυτικές, βέβαια μ’ έναν αρκετά διαφορετικό τρόπο και, αν δεν απατώμαι, πριν από τις πρώτες. Ο Έριχ Φρομ είχε διαφορετική άποψη από τον Φρόιντ, αναφορικά με την μονόσημη και μονόδρομη σημασία που κυρίως της απέδιδε ο δεύτερος, όμως εγώ δεν θα προβώ εδώ σε ανάλυση σχετική, διότι θα επιχειρήσω κάτι τέτοιο σε επόμενο άρθρο μου. Να καταλήξω όμως σε κάτι που έχω ήδη υποστηρίξει και στο παρελθόν.

η κοινωνική αναφορά ΔΕΝ είναι διπολικής υφής, του τύπου “κάντε απαρεγκλίτως τούτο, μην κάνετε το άλλο, γιατί θα καείτε στην πυρά”

Και τούτο ισχύει πολύ περισσότερο στις περιπτώσεις εκείνες, όπου το πραγματικό ή αλλιώς το οφθαλμοφανές κόστος είναι πραγματικά ανύπαρκτο, αν αναλογιστεί κάποιος πως δεν θα υποστεί ποινική ή άλλου τύπου δίωξη, για τις επιλογές του. Πέραν όμως τούτου, τα σημερινά ήθη, οι άγραφοι κανόνες και η αποπροσωποίηση των σχέσεων, στις σύγχρονες, δυτικές, αστικές κοινωνίες, όχι μόνο επιτρέπουν την προσωπική σφραγίδα στις κοινωνικές σχέσεις και διευθετήσεις, αλλά επιπλέον, πολύ συχνά την προωθούν και την προστατεύουν.


Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, όπου δεν έχουμε δηλαδή να κάνουμε με ποινικά κολάσιμες πράξεις ή με πράξεις που κινούνται στο απώτατο άκρο μίας «κανονικής κατανομής», έξω δηλαδή από τον χώρο του κοινωνικά επιτρεπτού πλουραλισμού (ώστε να διαταράσσεται η άγραφη κοινωνική ανοχή και να γινόμαστε δακτυλοδεικτούμενοι), το πρόβλημα είναι άλλο...

Εν πρώτοις, έχει σημασία να αντιληφθούμε πως ο τρόπος που διαχειριζόμαστε τα «σημαίνοντα» (για να χρησιμοποιήσω έναν γλωσσικό όρο), θ’ αναδείξει κατάλληλα τα σχετικά «σημαινόμενα». Τι σημαίνει αυτό; Πολύ απλά πως αυτό που μας φοβίζει, αυτό και μας συμβαίνει. Αν φοβόμαστε να φανερώσουμε λ.χ. τον ομοφυλόφιλο σεξουαλικό προσανατολισμό μας και να χειριστούμε τους «αντιφρονούντες», ενδεχομένως να γίνουμε αντικείμενο εμπαιγμού, ή αν φοβόμαστε να φανερώσουμε τον «παράνομο-ενοχικό;» έρωτα, τότε είναι πιθανό να λοιδορηθούμε.

Για να καταλήξω, τέτοιας φύσης δικαιώματα είναι, εν γένει, αναγνωρίσιμα στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Ο τρόπος όμως με τον οποίο χειρίζεται και υποστηρίζει κάποιος τη νομιμότητα των επιλογών του, μπροστά στους συνανθρώπους του, θα τον κρατήσει ενταγμένο ή σε απόσταση ή τελικά θα τον απεντάξει, τίνι τρόπω..., από το πλαίσιο των διαπροσωπικών ή και κοινωνικών του επαφών. Τούτοι οι χειρισμοί προϋποθέτουν ασφαλώς την εμπιστοσύνη στον εαυτό, αίσθημα το οποίο στηρίζεται στην πραγματική αναγνώριση και αποδοχή της νομιμότητας των επιλογών, την απενοχοποίησή τους δηλαδή, στην ικανότητα να συνομιλούμε, να επιχειρηματολογούμε και να πείθουμε τους άλλους ή εναλλακτικά να παραμένουμε ακλόνητοι στις αποφάσεις μας, και τέλος στη διακρίβωση της πραγματικής επιθυμίας. Μόνο έτσι μπορεί να δημιουργηθεί και να συντηρηθεί η εμπιστοσύνη στα άλλα πρόσωπα, απαραίτητη προϋπόθεση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και συναλλαγής.

 Και εδώ ερχόμαστε στο δεύτερο μέρος της ανάλυσής μας. Στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία η «αντίσταση» αφορά στην ασύνειδη άρνηση του ατόμου να θεραπευτεί. Στην πραγματική ζωή συμβαίνει κάτι αντίστοιχο, όταν ένα πρόσωπο αντιστέκεται σθεναρά στη θέαση της πραγματικότητας, της δικής του και ασφαλώς στη θέαση της πραγματικότητας της ζωής.

Κανένας άνθρωπος δεν αγαπάει ανιδιοτελώς. Αυτό εξάλλου είναι λογικώς αδύνατο και μία τέτοια παραδοχή δεν διατυπώνεται (από τη γράφουσα) διόλου επικριτικά. Και τούτο το υποστηρίζω, επειδή κρίνω πως οι πράξεις μας πάντοτε, μα πάντοτε, όταν εκδηλώνονται, ερμηνεύονται και κατ’ επέκταση, αξιολογούνται (από εμάς τους ίδιους), σύμφωνα με κάποιο είδος συναισθηματικής ή υλικής απολαβής, όποια και αν είναι αυτή, ρητή ή άρρητη, συνειδητή ή ασυνείδητη. Διαφορετικά θα έχαναν τον ειρμό, το νόημα ή τη σημασία τους. Έτσι, η πρόταση «όλα σ' τα προσέφερα, μα τίποτα δεν πήρα» δεν περιέχει κάποια αλήθεια. Διότι ασφαλώς το κέρδος έχει ξεκινήσει, από καταβολής… να αντλείται, διέποντας την όλη διαδικασία της θυσίας και της προσφοράς.

Η «επιθυμία», εν προκειμένω, συνιστά μία επίφαση, αφού το υποτιθέμενα επιθυμητό αντικείμενο είναι, στην ουσία, ανεπιθύμητο, απλά και μόνο το μεταφορικό μέσο, που φέρει μέσα του την απόπειρα αποκατάστασης και συντήρησης της αυτοεικόνας, και της νομιμοποίησης του δεδομένου (προϋπάρχοντος) προτύπου ζωής, καθόσον τα πρόσωπα που «επιθυμούμε», είναι αυτά που θα «υποδεχτούν», μέσω της προβολικής διαδικασίας, τις προσδοκίες μας για τον εαυτό. Όπως, κατά κάποιον τρόπο, συνέβη και με τον πρωταγωνιστή της ταινίας, ο οποίος συνομιλούσε, προκειμένου να επιλύσει τα προβλήματά του (λαμβάνοντας σχετικές διαβεβαιώσεις, για τις επιλογές του), με μία μπάλα, για την οποία απεπειράθη μάλιστα και να πνιγεί!!

η ανιδιοτελής αγάπη δεν είναι υπαρκτή, πολύ περισσότερο όταν δεν εμπλέκει καθόλου ή έστω μόνο ελάχιστα το «αντικείμενο» στους στόχους του εκφραστή, γι’ αυτό τούτο το πρώτο δεν προσεγγίζεται ποτέ πραγματικά και σίγουρα όχι έξω από θωρακίσεις ή οιαδήποτε υφής αμυντικές διαδικασίες

Αυτή η αντίσταση μπορεί να λάβει περισσότερες μορφές. Από απλές ζήλειες παθολογικές έως και κατασκοπεύσεις της ζωής του άλλου, παράπονα, δικαιολογίες (περί κοινωνικής νομιμότητας ή επιταγής), μεταπηδήσεις από την καταγγελία στην παράκληση και άλλα χίλια δυο…

Ο φίλος μου και ψυχίατρος, Κλεόβουλος Αδάμας, μέλος μίας ποιητικής ομάδας ψυχαναλυτών, είχε δηλώσει κάποτε:

«είναι αδύνατο, για κάποιον, να δώσει μία μάχη έξω του, αν προηγουμένως δεν την έχει δώσει μέσα του…

καθόσον έχει εντοπίσει,  σε λανθασμένη τοποθεσία,  τους εχθρούς του…

…εν τοιαύτη περιπτώσει, τίθεται τελείως αναρμόδιος ο οιοσδήποτε να δώσει λύση, σε τέτοιες διευθετήσεις, διότι αφαιρείται το θεμελιώδες συστατικό της «σωτηρίας: Η προσωπική επιθυμία γι’ αυτήν. Θα θυμάσαι τους στίχους του Βάρναλη, ασφαλώς...

“Και αν είναι ο λάκκος σου βαθύς, χρέος με τα χέρια σου να σηκωθείς”.»

 © 2016 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Πέμπτη 14 Ιανουαρίου 2016

ΤΟ ΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΤΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΣΜΟΥ



(Ναρκισσιστική Ταύτιση & Αμυντική Εξιδανίκευση)
 

Ένα ζήτημα που ανακύπτει πάρα πολλές φορές, στα πλαίσια των ανθρωπίνων σχέσεων οιασδήποτε υφής, αφορά σ’ ένα είδος καθρεφτίσματος θετικών προσδοκιών στο πρόσωπο του «άλλου». Ασφαλώς είναι αναγκαίο, έως και απαιτητό, να τρέφουμε ένα κάποιο σύνολο θετικών προσδοκιών, προσδοκιών δηλαδή που έχουν να κάνουν με επιθυμητές αντιδράσεις, από άλλα πρόσωπα, εδώ όμως μπορεί να προκύψουν δύο ζητήματα, που θ’ απαιτήσουν περαιτέρω ανάλυση και ερμηνεία:

Το πρώτο εμπλέκει το θέμα της «ναρκισσιστικής ταύτισης» με τους άλλους και το δεύτερο, συμφυές και τούτο, το θέμα της «αμυντικής εξιδανίκευσης».

Αν και υφίστανται διαχρονικές αξίες και αρχές που διέπουν τις ανθρώπινες σχέσεις, θα έπρεπε να είναι (κατά τη γνώμη μου) σαφές πως δεν μπορεί να ακολουθηθεί ένας ενδεδειγμένος τρόπος συσχετισμών ή να υιοθετηθεί ένα συγκεκριμένο σύνολο συμπεριφορών, από όλους, για όλους τους λόγους (φιλοσοφικής, θρησκευτικής ή επιστημονικής φύσεως) που θα μπορούσαμε να φανταστούμε.

Όταν μιλάμε για ναρκισσιστική ταύτιση λοιπόν, εννοούμε την τάση μας να προσδοκάμε τα άλλα πρόσωπα να σκέφτονται, να αισθάνονται και εν τέλει να πράττουν όπως θα πράτταμε εμείς. Είτε πρόκειται για ερωτικές είτε για φιλικές είτε για άλλες σχέσεις, τούτο έχει ως συνέπεια, αφενός την παραγνώριση των αναγκών ετέρων προσώπων, αφετέρου τη δυσκολία δημιουργίας λειτουργικών σχέσεων ή απεμπλοκής από σχέσεις συγκρουσιακές ή άλλες που δεν στηρίζονται σε κάποια νομιμότητα αναγκών.

Στις περιπτώσεις λοιπόν που παραπονούμεθα ακατάπαυστα, για διάφορα πρόσωπα, πως δεν δείχνουν λ.χ. ενσυναίσθηση ή ενδιαφέρον, πως είναι στενόμυαλα, αμφιθυμικά (δεν ξέρουν τι θέλουν), κακότροπα, αγενή κ.ο.κ., ένα βασικό σφάλμα που διαπράττουμε είναι πως ταυτιζόμαστε ναρκισσιστκά μαζί τους. Τούτο σημαίνει πως δεν αντιλαμβανόμαστε πραγματικά πως πρόκειται για διαφορετικά όντα, που ασκούν το νόμιμο δικαίωμά τους να συμπεριφέρονται, όπως τα ίδια ορίζουν και πως, όταν ως απάντηση στις πράξεις τους δεν προβλέπεται αμυντική βία ή μήνυση, τότε αυτό που απομένει είναι η φυγή.

Εδώ ανακύπτουν τρία σχετικά ζητήματα: Το πρώτο αφορά στην ασύνειδη αδυναμία να αποδεχτούμε πως ένα πρόσωπο δεν μας «ανήκει», ούτε συνιστά φυσική προέκταση δική μας και πως θα χρειαστεί ενδεχομένως κάποια στιγμή να αποχωριστούμε από αυτό. Το δεύτερο υποσημαίνει ότι είναι ανάγκη να γίνει κατανοητό πως δεν κάνουν όλοι για όλα. Κάποιοι άνθρωποι είναι μάλλον «λίγοι», άλλοι αρκετά αδύναμοι και άλλοι πιθανά κακομαθημένοι. Είναι δυνατόν δηλαδή, μ’ έναν άνθρωπο, να επιτύχουμε απλά και μόνο καλές επαγγελματικές σχέσεις, με κάποιον άλλον, μία σκέτη γνωριμία, μ’ ένα τρίτο πρόσωπο, στενότερη σχέση ή φιλία και μ’ ένα τέταρτο, τίποτα, ως ολότελα ακατάλληλο προς «βρώσιν». Το τρίτο, τέλος, αφορά στην ιδέα πως είναι δυνατόν η κακή συμπεριφορά κάποιου να αξιολογείται ως τέτοια, λόγω παρερμηνείας ή εξ’ αιτίας κακής αλληλεπίδρασης που προκαλείται από δική μας ανεπιθύμητη (για τον άλλον) πρακτική και η οποία εκδηλώνεται ανεπίγνωστα.

Εάν, επί παραδείγματι, τρέφουμε το φόβο πως δεν είμαστε επιθυμητοί, ενδεχομένως να βιώνουμε εχθρικά συναισθήματα για κάποιους. Στην προσπάθειά μας να αποκηρύξουμε αυτή την πλευρά του εαυτού μας (την πλευρά δηλαδή της προσωπικότητας που συντηρεί την εχθρότητα προς τον «πλησίον»), πετάμε αυτό το συναίσθημα στα μούτρα ενός «βολικού...», για μας, προσώπου ερμηνεύοντας και καταγγέλλοντας εκείνον ως εχθρικό. Εάν δεν καταφέρουμε, ούτε μ' αυτόν τον τρόπο, να αποβάλλουμε την αρνητική αυτοεικόνα, τότε γινόμαστε και στην πράξη εχθρικοί, με αποτέλεσμα οι άλλοι να «απαντούν» ανάλογα και έτσι η αρχική εκτίμηση και καταγγελία, για κάποιους ανθρώπους, να επαληθεύεται.

Σε γενικές γραμμές, σημαντικές προσωπικές αδυναμίες δρουν επισχετικά στην εξέλιξη των ανθρωπίνων σχέσεων (ως γνωστόν). Πως; Κάποιοι, για παράδειγμα, κινούνται γενικά και εναλλακτικά στα άκρα, από την απόλυτη αγάπη δηλαδή για τον άλλο, στην απόλυτη απόρριψη αυτού. Τούτο απομακρύνει, εν γένει, υποψήφιους φίλους, που αισθάνονται πως δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις προβαλλόμενες αξιώσεις, δυστυχώς όμως μία τέτοια αποφυγή ταλανίζει και εκείνους που προσεγγίζουν πολύ καλύτερα (από τους συνανθρώπους τους) το θετικά αξιολογούμενο άκρο, αλλά τέτοιοι άνθρωποι δεν είναι συνήθως και πολλοί…

Αυτή η τελευταία συζήτηση μας φέρνει και στο δεύτερο ζήτημα της κουβέντας αυτής, σ’ εκείνο της «αμυντικής εξιδανίκευσης», το να συντηρούμε δηλαδή την πεποίθηση πως η προσωπικότητα ενός ατόμου περιλαμβάνει μόνο ιδιότητες ιδανικές. Το ζήτημα λοιπόν αυτό διαθέτει σίγουρα δύο πλαίσια ερμηνειών:

Η πιο δυσάρεστη, ίσως και η λιγότερο συνηθισμένη πλευρά του θέματος αυτού έχει να κάνει με την ασύνειδη επιθυμία μας να καταστήσουμε το πρόσωπο αυτό ανήμπορο ν’ ανταποκριθεί στις ικανότητες που του έχουν αναγνωριστεί και ως εκ τούτου να επιτευχθεί η αποκαθήλωση από το θώκο του. Η πιο ανάλαφρη βέβαια όψη μίας τέτοιας ψυχικής αντιμετώπισης αφορά στην ανάγκη μας να υπερασπιστούμε τον εαυτό, έναντι απειλητικού προσώπου, μέσω της κολακείας. Σε άλλη όμως περίπτωση, επιχειρούμε  απλά να αμυνθούμε, μέσω της αναγνώρισης των ιδιαίτερων χαρισμάτων του προσώπου αυτού, τα οποία αφενός το καθιστούν «ανίκανο» να επιτεθεί, αφετέρου απαλλάσσει εμάς από την υποχρέωση να απαντήσουμε στην απειλητική συμπεριφορά, εκδραματίζοντας επικίνδυνα (και ενοχικά) τα άγχη μας.

Τις πιο πολλές φορές όμως η εξιδανίκευση εκτελεί μία άλλη λειτουργία εξυπηρετώντας ένα διαφορετικό (κατά κάποιον τρόπο) στόχο ή σκοπό. Άνθρωποι οι οποίοι τείνουν να κινούνται στα άκρα, εκδηλώνοντας ενδεχομένως συμπτωματολογία συγκεκριμένων κλινικών διαγνωστικών κατηγοριών, νοιώθουν συχνά υπέρτατη αγάπη αλλά και αξεπέραστη οργή για το ένα και το αυτό πρόσωπο. Απίστευτη λατρεία, αλλά και ολοκληρωτική αποστροφή, εκτίμηση απαράμιλλη, αλλά και περιφρόνια οριστική. Η εμπειρία έχει δείξει πως είναι μάλλον πολύ δύσκολο να συναντήσουμε ανθρώπους που να είναι ταυτόχρονα πολύ καλοί και πολύ κακοί. Αυτό που συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις είναι πως δεν διαθέτουμε ένα όριο στις επενδύσεις μας (σε άλλα πρόσωπα) και πως όταν αυτές δεν αποδίδουν τα μέγιστα επιθυμητά, τότε τα πρόσωπα αυτά καταβαραθρώνονται  στην «άβυσσο του κακού».

Αρκετές φορές μερικοί άνθρωποι προβαίνουν σε εκτιμήσεις εξωπραγματικές για το χαρακτήρα κάποιων άλλων, ώστε όταν κάποια στιγμή αποφασίσουν ν’ ανοίξουν τα μάτια, για να γνωρίσουν καλύτερα αυτούς που έχουν δίπλα τους, οι προσδοκίες τους κονιορτοποιούνται, πέφτοντας σιγά σιγά στο χώμα, μπροστά στους οφθαλμούς τους. Αυτό δεν σημαίνει ασφαλώς πως το «φαίνεσθαι» πολλών ανθρώπων δεν είναι διαφορετικό από το «είναι», κυρίως στις περιπτώσεις που προβάλλεται (αμυντικά ασφαλώς) ένα σκληρό πρόσωπο, προκειμένου να προφυλαχθεί μία «αδύναμη καρδιά». Σημαίνει όμως πως συντηρείται μία αντίσταση και μία τύφλωση στη θέαση της πραγματικότητας, που κατά τα φαινόμενα, βιώνεται οδυνηρή.

Και ενώ στη ναρκισσιστική ταύτιση -που προϋποθέτει βεβαίως (όπως και η αμυντική εξιδανίκευση) την εσωτερική «καταστολή»- έχουμε να κάνουμε κυρίως με την απαλοιφή του διαφορετικού και τη διαγραφή τού έξω από τον εαυτό αντικειμένου, στην προσπάθεια μας να επαναφέρουμε συμβολικά και να συντηρήσουμε τη συμβιωτική σχέση με το πρωταρχικό πρόσωπο φροντίδας, στην εξιδανίκευση έχουμε μία απεμπόληση του «εγώ», μία αυτοϋποτίμηση δηλαδή, παράλληλα με την προβολή όλων των ενδεχόμενων θετικών χαρακτηριστικών, πάνω σ’ ένα «τέλειο κ’ αγαθό» αντικείμενο, ώστε να τα διεκδικήσουμε πλέον, για τον εαυτό μας, διεκδικώντας το αντικείμενο αυτό.

Στις αμυντικές λειτουργίες και σε πλαίσια ψυχαναλυτικών θεωρήσεων ασφαλώς, αυτό που πάντα επιτυγχάνεται είναι η αλλοίωση ή μία σημαντική αποφυγή της πραγματικότητας.

Στη ναρκισσιστική ταύτιση επιχειρούμε ασυνείδητα ν’ αλλάξουμε τον κόσμο «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» μας, καταστρατηγώντας τις αξίες της διαφορετικότητας και της ποικιλομορφίας. Τούτο από θρησκευτικής πλευράς συνιστά «ύβριν», από ψυχολογικής, αυτοαπόρριψη, από πολιτικής, ολοκληρωτισμό και από επιστημονικής, προσήλωση στον ασυγχώρητο δογματισμό.

Στην εξιδανίκευση, από την άλλη, βιώνουμε μία αυτοϋποτίμηση που μας συνδέει μαζοχιστικά (υποταχτικά) με το ιδανικό αντικείμενο, το οποίο αρνούμαστε να απολέσουμε, όχι μόνο γιατί συνιστά κατάκτηση που καθιστά τον «νικητή» αναγνωρίσιμο στους οφθαλμούς των άλλων, αλλά και επειδή παρέχει μία παραγνώριση και μία αποφυγή της «θλιβερής ή επώδυνης» πραγματικότητας των ανθρωπίνων σχέσεων, μέσα στις οποίες δεν χωρούν μεγαλειώδεις επενδύσεις, αλλά η δυναμική και ανελισσόμενη προσπάθεια της διαπροσωπικής προσέγγισης, ανταπόκρισης, κατανόησης και προσαρμογής.

Γι’ αυτό λοιπόν...

...μόνο στη γνώση υπάρχει αθωότητα... πουθενά αλλού...


© 2016 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Τετάρτη 6 Ιανουαρίου 2016

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ



Η άποψη της γράφουσας είναι πως οι άνθρωποι δεν είναι εγγενώς κακοί ή καταστροφικοί και δεν βρίσκω ιδιαίτερη διαφορά ή κάποια διαφορά, με σημασία, μεταξύ μίας αξιολογικής κρίσης και μίας περιγραφικής τοποθέτησης, που επί της ουσίας αποδίδει την πρώτη.

Μία τέτοια πρόταση δεν διαθέτει κανένα απολύτως νόημα. Είναι ανυπόστατη. Η εξέλιξη οιασδήποτε οντότητας, στο γνωστό (και άγνωστο) σύμπαν, γίνεται στη βάση προδιαγραφών και συνεπώς αναγκών, για την εξυπηρέτηση των όρων της λειτουργικότητάς του. Ως εκ τούτου, δεν διαθέτει, εκ προοιμίου, ιδιότητες που ανήκουν στο χώρο του καλού ή του κακού και πολύ απλά τέτοιες περιοχές υπάρχουν μόνο μέσα στο κεφάλι μας.

Η κρίση για την ποιότητα ενός αντικειμένου προκύπτει από την αξιολόγηση των συμφερόντων μας, τα οποία υπόκεινται σε βιολογικούς, συναισθηματικούς και πολιτισμικούς παράγοντες, εκ των οποίων κάποιοι διαθέτουν μεγαλύτερη εμβέλεια και διαχρονικότητα.

Οι άνθρωποι, παρ’ όλα αυτά, μπορούν να γίνουν διαστροφικοί. Όταν μιλάμε όμως για διαστροφικότητα δεν εννοούμε τίποτα, εν σχέσει με τις απρόσφορες σεξουαλικές παρεκκλίσεις, από το σύνηθες, που συνιστούν μία ειδική κατηγορία της ψυχολογίας. Αλλά αναφερόμαστε σε τούτη την «πράξη ζωής» που προκαλεί σημαντική δυσφορία εκτρέποντας παράλληλα την «Ύπαρξη» από το πλαίσιο των όρων της μακροβιότητάς της, σε όλους τους τομείς της ανάπτυξης.

Ο αείμνηστος φίλος μου αρέσκονταν συχνά να επαναλαμβάνει:
«Πολύπλοκα συστήματα, απρόβλεπτη συμπεριφορά».

Στην προσπάθειά μας να απομυθοποιήσουμε και να αποποινικοποιήσουμε την ανθρώπινη φύση, θα μπορούσαμε ενδεχομένως να κάνουμε μία πρώτη υπόθεση πως η διαστροφική συμπεριφορά συνιστά ένα από τα παραχθέντα προϊόντα (λόγω περισσότερο ή λιγότερο αντικειμενικών ελλειμμάτων), μέσα σ’ ένα σύστημα αλληλεπιδράσεων αναδραστικού τύπου. Γίνεται δε επιδημική, μέσω της διαγενεακής μεταφοράς, πράγμα το οποίο δεν συνιστά απλή υπόθεση, ενώ παραμετροποιείται από τις ειδικές περιβαλλοντικές και κοινωνικοπολιτισμικές συνθήκες.

Ταυτόχρονα δε συνιστά μία σχετικώς ή αρκετά «ασυνεπή», κάποτε και ακραία απόκριση, η οποία όμως δεν χάνει το εσωτερικό της νόημα, ακόμη και όταν εννοούμε μία ψυχιατρικώς διαγνωσμένη βαριά ψυχοπαθολογία. Θα ήτο αδύνατο, θα τολμήσω να πω και ανήθικο, να επιδιώξουμε την ομογενοποίηση των ανθρωπίνων πρακτικών, ώστε να λειτουργούν μ’ έναν ενδεδειγμένο τρόπο. Το πρόβλημα, κατά βάση, έγκειται στο πως και κατά πόσο είναι εφικτό, μέσω της ατομικής ανάπτυξης και της εξέλιξης της ανθρώπινης κουλτούρας, να επιτύχουμε τη βελτιστοποίηση των μηχανισμών αυτορρύθμισης, ώστε να προλαμβάνονται τα φαινόμενα που διευρύνουν την ανθρώπινη δυστυχία.

Οι πράξεις μας, κατά κανόνα, διαθέτουν κάποιο συμβολισμό. Ένα εσωτερικό νόημα, σύνηθα διυλισμένο από το προσωπικό φίλτρο, με εσωτερική λογική και αλληλουχία, η οποία όμως πολύ συχνά διαθέτει περιορισμένη δυνατότητα εφαρμογής, όταν πρόκειται να τεθεί στην «κυκλοφορία».

Ίσως αυτό δεν είναι το χειρότερο, καθόσον προσωπικώς υποστηρίζω το «ελεύθερο» της ανθρώπινης βούλησης και επιλογής, ακόμη και όταν οι συνέπειες φαίνονται και γίνονται τραγικές. Μα το πρόβλημα ξεκινάει από το γεγονός πως οι πιο πολλοί άνθρωποι διαθέτουν εντελώς περιορισμένη ενημερότητα, για το περιεχόμενο των επιλογών τους, για τις πραγματικές τους δηλαδή επιλογές, καθόσον αναπαράγουν ανεπίγνωστα διάφορα μοτίβα συμπεριφοράς. Εξίσου, πως αντιστέκονται σθεναρά να περάσουν στη διαδικασία της ενδοσκόπησης, για λόγους που δεν είναι της παρούσης να εξετάσουμε.

Όταν διαπληκτιζόμεθα, στο δρόμο ή σε μία δημόσια υπηρεσία, όταν προπηλακίζουμε διάφορα πρόσωπα, όταν υπεξαιρούμε χρήματα, όταν ψηφίζουμε ένα πολιτικό πρόσωπο, όταν προβαίνουμε σε πράξεις ευγενούς χορηγίας ή ακτιβισμού, όταν κάνουμε μία θυσία... σε όλες τις περιπτώσεις ομιλούμε μία γλώσσα, μεταβιβάζουμε ένα λανθάνον νόημα και αναμφιβόλως κάνουμε μία επιλογή.

Ακόμη και όταν λέμε «οι άνθρωποι είναι κακοί», ακόμη και τότε λαμβάνουμε μία θέση και κάνουμε μία επιλογή. Η πολιτική άποψη και ο κοινωνικός στοχασμός δεν συνιστούν μία απλή γνωστική διαδικασία αλλά εμπεριέχουν την μετατροπή της ψυχικής θέσης σε ιδεολογικό απόσταγμα, το οποίο με τη σειρά του θα ενισχύσει και θα εξελίξει την προϋπάρχουσα ψυχική θέση. Η «λογική» μας δηλαδή είναι γεμάτη από τα συναισθήματά μας και τούτα τα τελευταία είναι γεμάτα από τη «λογική» μας.

Η προκατάληψη (επί παραδείγματι), ως εχθρική συμπεριφορά που μελετάται από περισσότερους κλάδους, στο χώρο των ανθρωπιστικών επιστημών, μπορεί να αντικατοπτρίζει την αυτοαπορριπτική ή αυτοκαταστροφκή τάση ενός ανθρώπου (για κάποιους λόγους...), η οποία όμως (για λόγους επιβίωσης) εκτρέπεται, μέσω αμυντικών μηχανισμών, σε ένα εύκολο θύμα.

Μπορεί όμως να είναι απλά, καθαρά αμυντική και να εγερθεί περιστασιακά, υπό την επήρεια κάποιου αισθήματος ευαλωτότητας, ή από το ξύπνημα μίας απαγορευμένης σεξουαλικής επιθυμίας (ανθρώπινα...) ή και τα δύο. Ο τρόπος με τον οποίο ο εκάστοτε συνομιλητής θα χειριστεί τα εισερχόμενα, παράλληλα με τις προσωπικές του ελλείψεις, θα εξελίξει το μοτίβο της αλληλεπίδρασης ή θα το περιορίσει σε μία ατελέσφορη ανταλλαγή πυρών.

Έχω ήδη μιλήσει για το παραπάνω ζήτημα και θα μπορούσα ασφαλώς να αναπτύξω πολύ περισσότερο τούτο τον περιεκτικό λόγο. Προτιμώ όμως για την ώρα να σταματήσω εδώ παραθέτοντας τους παρακάτω στίχους, που ενεπνεύσθη η αγαπημένη φίλη, ψυχολόγος και ποιήτρια, Θεανώ, πέρυσι το καλοκαιράκι, όταν παραθέριζε στην όμορφη Αγιάσο και τους οποίους μου προλόγισε ως κατωτέρω.

Πιο πριν όμως, να καταλήξω,

...πως η σωτηρία του ανθρώπου καθίσταται αδύνατη, όταν ασύνειδα έχουμε πειστεί πως από θλιβερή ανάγκη του αξίζει...


«καθόμουν ένα ωραιότατο βραδάκι, Ελενάκι μου, στην αυλή, μαζί με άλλες δύο φιλενάδες και ρεμβάζαμε…, στο δρόσο, κάτω απ’ τη συκιά... μπαίνει τότε η κυρία Αναστασία, μία απίστευτη υποκρίτρια και υστερική γλωσσοκοπάνα, με το συνηθισμένο ύφος οσιομάρτυρος, έμπλεου χριστιανικής πονοψυχιάς.
“ουφ!... τι θέλουν όλοι αυτοί οι αραπάδες και φεύγουν απ’ τον τόπο τους και δεν κάθονται εκεί να πολεμήσουν, οι δειλοί; μόνο έρχονται στον τόπο μας; μας κλέβουν, μας ρημάζουν, μας βιάζουν και μας μαγαρίζουν. Οι άνθρωποι είναι κακοί!”
ωχ μάνα μου..., λέω τότες από μέσα μου, που μ’ άφησες έρμη και ορφανή να πολεμώ με τα θεριά!»

Το Κακό!
(Θεανώ Ανδρομάχου)
--------------------------------
για όσους ανέγνοιαστα στη ρητορική του κακού απάνω χουζουρεύουν
αναγιγνώσκοντας την ποταπότητα του κόσμου
μες τη δική τους γενναιόδωρη καρτερία
εγώ το παρακάτω δώρο τους προσφέρω

μήπως και σκάσει ποτέ μπροστά στα μάτια
και μέσα στο στομάχι τους
πως αναζητώντας ευάλωτες και καταδεχτικές ποδιές
να εναποθέσουν βολικά τους δαίμονες που μέσα τους γεννούνε,
δεν κάνουν άλλο τι,
παρά να τρέφουν ακέραιη την αυτοπεριφρόνια,
για τούτο και την προμηθεϊκή τους κακομοιριά

Η λειτουργία του κακού δεν βρίσκεται αδιαπραγμάτευτα στα πλήθη και τον κόσμο,
παρά μονάχα στην Έχθρα που κουρνιάζει στην καρδιά
και το μυαλό εξοστρακίζει στην κτήση και το πρόσωπο του άλλου,

από την κατάρρευση του Ύψους και του Οράματος
που γεννάει η αδυναμία τους να σταθούν,
από τη Ματαίωση
που γεννάει η ανημπόρια τους να εκτελέσουν,
από το Φόβο
που γεννάει η ανάγκη τους να συγκριθούν
και από την Ενοχή
που γεννάει η επιθυμία τους να υποταχθούν
μα πάνω απ' όλα... από την Άγνοια
που γεννάει η δειλή άρνησή τους να καταλάβουν,

αυτά που όλοι έχουν μέσα τους,
και 'όσα με βάσανο τόσοι ανατρέφουν,
και 'κείνα που αναπάντεχα
άπαντες σ' αυτούς θα βλέπουν

γι' αυτό και ως μονάκριβο
που σύνηθα τους μένει,
είναι η επιθυμία τους για έλεος,
ο τρόμος της απωλείας,
η λαχτάρα της φυγής...

© 2016 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2015

THE SILENCE OF THE LAMBS


Η συγκεκριμένη κινηματογραφική ταινία ενδιαφέρει από δύο απόψεις, επιπλέον των κινηματογραφικών χαρισμάτων που αναδεικνύουν κατά τρόπο έξοχο το θρίλερ. Η πρώτη είναι υπαρξιακή ενώ η δεύτερη ψυχαναλυτική και τραγική μαζί, χωρίς όμως αυτές οι δύο να χάνουν τη μεταξύ τους σύνδεση νοημάτων.

Κατ' αρχάς, μου έκανε πάντα μία «ειδική» εντύπωση η δήλωση, "Δεν θα σε κυνηγήσω ποτέ… γιατί ο κόσμος γίνεται πιο ενδιαφέρον με 'σένα μέσα του…" και θα ένοιωθα εξίσου τυχερή να ζω σ' έναν κόσμο όπου κάποιοι άνθρωποι φεύγοντας τον αφήνουν λίγο καλύτερο απ' ότι ήταν πριν, δημιουργώντας ένα νόημα για τη δική τους ύπαρξη, με το να βγάζουν ήρεμα από την πληγή και να σπρώχνουν απαλά στο πλάι το μαχαίρι του θανάτου, που κατατρώγει την ύπαρξη... αντί να το καρφώνουν στην καρδιά του άλλου... Έναν θάνατο τον οποίο δεν προκαλεί η Φύση, αλλά η δειλία εκείνου που αντιδρά στην ενσυναίσθηση του πόνου, μέσω της επιλεκτικής και κατ' επέκταση εκλογικευτικής, αμυντικής και ακυρωτικής τοποθέτησης εναντίον του...

Όμως εδώ δεν έχουμε την περίπτωση αυτή και όπως προείπα, η ταινία θα μπορούσε να έχει ειπωθεί με τη μορφή του γρίφου (και μ' έναν τρόπο ακραιφνώς ψυχαναλυτικό ή -αλλάζοντας ύφος- τραγικό, σύμφωνα με την σοφόκλεια αρχαιοελληνική αισθητική) για τον οποίο αναζητιέται η λύση και η τελική αποκάλυψη του "εγκληματία..." , από το υποκείμενο της δράσης...

Το "έγκλημα" έχει ήδη διαπραχθεί...  εφόσον ο "μιαρός" εαυτός έχει οδεύσει για να καταλήξει στην αποκήρυξη και την προβολή του στο απειλητικό πρόσωπο (το οποίο το πρωταγωνιστικό πρόσωπο "φονεύει" τελικά...), οπότε η ανάγκη της μεταμόρφωσης σε ένα ιδανικό, όμορφο λατρεμένο πλάσμα και η ανάγκη εύρεσης του κακού και του μιαρού καθίστανται εμμονικές...

Μέσω της αμυντικής διαδικασίας της διχοτόμησης και της ναρκισσιστικής λιβιδινικής λειτουργίας, που δρα αντισταθμιστικά και στην υπηρεσία της επιβίωσης (στη βάση της απόρριψης της ταυτότητας του κοινωνικού φύλλου, ενδεχομένως εξαιτίας της χειριστικής υποταγής σ' έναν αδυσώπητο πατέρα), το υποκείμενο της δράσης λαμβάνει τη μορφή της όμορφης, άσπιλης, γεμάτη ιδανικά και μεγαλείο, Clarice... και αναζητείται πλέον ο υπεύθυνος (όπως ο Οιδίπους αναζητούσε τον εαυτό του...), εκείνος ο οποίος έχει διαπράξει το έγκλημα...


Σε ένα ψυχοθεραπευτικό σκηνικό η αναζήτηση αυτή δεν θα άφηνε μόνο του το υποκείμενο της ψυχαναλυτικής εργασίας, αλλά θα συμπεριλάμβανε αναγκαστικά τη συνοδοιπόρευση του ψυχαναλυτή (Dr Lecter) -πάνω στον οποίο προβάλλονται στοιχεία κακού και εξιδανίκευσης ταυτόχρονα- ο οποίος βιώνεται, μέσω της μεταβιβαστικής λειτουργίας, αφενός ως ενδεχόμενος διώκτης, αφετέρου ως αντικείμενο ερωτικής αγάπης, με το αίτημα της αποδοχής, εκ μέρους του, του γεμάτου αυταπάρνηση αναζητητή της αλήθειας και της αναγνώρισης εξίσου του μεγαλείου του "εκλεκτού τέκνου", που πασχίζει να κάνει "τους αμνούς του να σιωπήσουν", πετυχαίνοντας έτσι όχι μόνο την ανακήρυξη του εαυτού σε μεγαλειώδη σωτήρα, αλλά και εξασφαλίζοντας (στην ταύτιση με τους αμνούς και το αδυσώπητο πεπρωμένο τους) και τη δική του συμβολική σωτηρία…

------------------------------

Αν κάνουμε τώρα μία προσπάθεια να διασυνδέσουμε μεταξύ τους τις δύο προηγούμενες οπτικές για τον μύθο, μπορούμε να εντοπίσουμε κάποιους αρμούς, οι οποίοι μας επιτρέπουν να οικοδομήσουμε και να θέσουμε μία ερμηνεία που ρίχνει φως φέροντας μπροστά στα μάτια ένα νόημα από το βάθος της αβύσσου.

Ο κόσμος μας έχει καταλήξει σχιζοφρενικός. Ο κόσμος μας εικονοποιείται από την πλατωνική αλληγορία του σπηλαίου. Ο κόσμος μας εξιστορείται από την σοφόκλεια αναζήτηση της ταυτότητας, του χρέους, του εγκλήματος και της διαφθοράς.

Ο κόσμος μας γίνεται υπαρξιακός, επειδή η πολύμορφη βία, η αντίφαση και η διαστρέβλωση του νοήματος της ζωής και των εννοιών της γλώσσας -από βιωματική και γνωστική άποψη- μας έχει οδηγήσει στη φενάκη και το κυνήγι "μαγισσών...".

… αλλά και επειδή, έχοντας καταπιεί τόση συμφορά μέσα του, τα μάτια του έχουν τυφλωθεί… ώστε δεν μπορεί να βρει το νόημα της ύπαρξής του…

Σας αφήνω με ένα απόσπασμα από το soundtrack της ταινίας.

© 2015 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Κυριακή 10 Μαΐου 2015

LONDON TO BRIGHTON (τα δώρα της ψυχοθεραπείας)


Στην προσωπική μου διερεύνηση του πλέγματος της θεραπευτικής σχέσης, δεν υφίσταται το δίπολο θεραπευόμενος - θεραπευτής, κατά τρόπο στρουκτουραλιστικό. Εξίσου δεν υφίστανται οι σχετικές λειτουργίες, κατά τον παραπάνω περιγραφέντα τρόπο, που να στοιχούνται ανάλογα και οι οποίες ασφαλώς να περιλαμβάνουν και εν μέρει να περιγράφονται από τις ψυχαναλυτικά διαλαμβανόμενες έννοιες της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης.

Όσο και αν αυτό αποτελεί οξύμωρο σχήμα, ένα από τα σφάλματα και μία κυρίαρχη πηγή της υποκείμενης παθολογίας των θεραπευτικών σχέσεων, συνίσταται στο γεγονός πως ο θεραπευτής μπαίνει στη θεραπευτική σχέση, ακριβώς ως τέτοιος. Δηλαδή, ως θεραπευτής.

Ένα πρώτο πράγμα, για ν’ αναλογιστούμε, είναι αυτό που θα μπορούσαμε να το θέσουμε ως δυναμική πόρευση του ανθρώπου, στα διάφορα πλαίσια πραγμάτων, στα οποία ανά πάσα ώρα και στιγμή βρίσκεται ή δύναται να βρεθεί. Αυτό σημαίνει ότι υπόκειται στους νόμους εκείνους που εξηγούν την επικοινωνία, τη μεταβίβαση της πληροφορίας και συνεπώς την αλλαγή. Και περαιτέρω πως η ασυμμετρία των σχέσεων δεν είναι πάντα συγκεκριμένης κατεύθυνσης, στο πλαίσιο μίας συγκεκριμένης σχέσης, αλλά ότι τα ψυχολογικά φαινόμενα είναι δυνατόν να δείξουν τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι συμμετέχουν στις σχέσεις τους και οι οποίοι απέχουν έτη φωτός από το να έχουν έναν μονολιθικό και μονοσήμαντο χαρακτήρα.

Ας θέσουμε ένα παράδειγμα : Στη βρετανικής παραγωγής ταινία «LONDON TO BRIGHTON» ένα δωδεκάχρονο κορίτσι οδηγείται, μέσω ενός κυκλώματος μαστροπείας, στο σπίτι ενός πλούσιου ηλικιωμένου κυρίου, προκείμενου να παράσχει αμειβόμενες σεξουαλικές υπηρεσίες. Κατά τη διάρκεια της συμπλοκής, αφενός μεταξύ του κοριτσιού και της ιερόδουλης συνοδού του και αφετέρου του εν λόγω κυρίου, λόγω των σαδιστικών του απαιτήσεων, ο τελευταίος σκοτώνεται από το νεαρό κορίτσι, ώστε τελικά τα δύο πρόσωπα να αποδυθούν σ’ έναν αγώνα διαφυγής από τους διώκτες μαστροπούς και τον πενθούντα υιό του νεκρού. Η ιστορία καταλήγει με την απαγωγή των γυναικών από τους παραπάνω διώκτες, την απροσδόκητη διάσωση τους και τη δολοφονία των εγκληματιών μαστροπών, από έναν βασανισμένο, από τον σαδιστή πατέρα του, υιό.

Μία πρώτη συμβολική και οπωσδήποτε εντελώς ελεύθερη ανάγνωση αυτής της ιστορίας, μπορεί να χρησιμοποιηθεί, ώστε ν’ αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο οι αμυντικές λειτουργίες και εν πρώτοις η προβολική ταύτιση μπορεί ν’ αποτελέσει την ψυχολογική καταβολή ενός πλέγματος εξελίξεων, στο πλαίσιο μίας σχέσης, με την εκ προοιμίου επίθεση του «θύματος» ενάντια στον «διώκτη».

Έχω αρκετές φορές κάνει κάποιες απόπειρες να μιλήσω για το αίσθημα της ασύνειδης ενοχής, το οποίο διαμορφώνεται σταδιακά, στη συναλλαγή του βρέφους με τους κηδεμόνες του, για να συμπλεχθεί περαιτέρω με τις κοινωνικές παραμέτρους της ζωής που έπονται, προκειμένου να δίνονται οι όποιες απαντήσεις στις προσωπικές ανάγκες, αλλά και στα κοινωνικά διαμειβόμενα της ζωής.

Ασφαλώς, σε κάθε φάση της ζωής του, το άτομο δεν κάνει ευθεία αναφορά στο πλαίσιο της ενοχής της βρεφικής ηλικίας, όπου τα κλαϊνικά αντικείμενα έχουν τον πρώτο λόγο, αν και χωρίς τις αμυντικές αφορμήσεις, λόγω της υποτιθέμενης δράσης του ενστίκτου του θανάτου. Το ψυχικό όργανο λειτουργεί πολυεπίπεδα ή ακόμη καλύτερα διακλαδωτά, όπου σε κάθε υπερκείμενο κλάδο το αίσθημα της ενοχής έχει παραμετροποιηθεί και νοηματοδοτηθεί από τις κοινωνικές συνισταμένες, ειδικότερες και γενικότερες, της ιστορίας του υποκειμένου.

Το αίσθημα της ασύνειδης ενοχής παράγει φαινόμενα μειονεξίας, τα οποία εκδηλώνονται υπό συγκεκριμένες συνθήκες και όχι οποιεσδήποτε και συχνά όταν κάποια πρόσωπα φέρουν κάποια ψυχολογικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά εξουσιαστικού τύπου, ή και βρίσκονται ψηλά στην κοινωνική ιεραρχία. Αυτό σημαίνει πως η εχθρότητα του «θύματος» εναντίον του υποτιθέμενου «θύτη» προβάλλεται σ’ αυτόν και η εχθρική απάντηση, απέναντι του μπορεί να εκδηλωθεί άλλοτε με επιθετικό και άλλοτε με αμυντικό τρόπο, ώστε ο αποδέκτης της προβολής να βιώνεται ως διώκτης, όπως ακριβώς στην παραπάνω ταινία.

Ας κάνουμε εδώ μία προσπάθεια να εντοπίσουμε τη συνεισφορά της δράσης της υπερεγωτικής λειτουργίας, η οποία μέσω του Καθαρού Λόγου και με τη συμβολή των λιβιδινικών αιτημάτων για «ζωή», μπορεί να διανοίξει ένα δρόμο για το μέλλον του ατόμου: Εάν τη διωκτική σχέση τη μεταφέρουμε στην ψυχαναλυτική διαδικασία, με τον θεραπευτή στη θέση του διώκτη και τον αναλυόμενο στη θέση του φυγά, πράγμα το οποίο συνιστά ενίοτε και περιστασιακά ένα σχετικό ψυχολογικό σχήμα, η εξέλιξη των ψυχοθεραπευτικών πραγμάτων γίνεται αναπόφευκτη, από τη στιγμή που ο αναλυόμενος αποκτήσει επίγνωση των αμυνών του και πιθανά αργότερα μία σημαντική υποψία για τις υποδόριες αμυντικές εκχυμώσεις του θεραπευτή του.

Η υπερεγωτική λειτουργία, δεν περιλαμβάνει μόνο το αξιακό σύστημα του ανθρώπου, το οποίο έτσι και αλλιώς δεν συνιστά μία απλοϊκή μεταβίβαση από τον κηδεμόνα, αλλά και τον Καθαρό Λόγο -μεταγνωστικές και ενορατικές δηλαδή λειτουργίες καθώς και αντιληπτικές διαδικασίες- εκείνον που εξασφαλίζει τη διερευνητική σκέψη, υπό την προϋπόθεση πως η καρδιά το επιτρέπει. Βλέπετε, ο Λόγος έχει μέσα του Καρδιά, όπως η Καρδιά έχει μέσα της Λόγο, αλλά αυτή είναι μία άλλη κουβέντα, περισσότερο θεωρητική και έξω από τους στόχους τούτης της ανάλυσης.

Στο βαθμό που το άτομο μπορεί και αντέχει να ρίξει τα μάτια του πάνω στα δεδομένα της πραγματικότητας, τα οποία ακουμπάνε απαλά πάνω στο τραπέζι τις διωκτικές παρανοήσεις του ατόμου, στον ίδιο βαθμό θα ρίξει τα μάτια του στα μέσα της καρδιάς του για να ανεύρει τις δικές του διαστροφές.

Ένα απλό παράδειγμα έχει να κάνει με τις στερεοτυπικές υποθέσεις πως κάποια πρόσωπα δρουν, κάτω από κάποιες περιστάσεις, εκδικητικά, παρά το γεγονός πως τα δείγματα γραφής που έχουν δώσει αναδεικνύουν το ψεύδος της προηγούμενης προκατάληψης και στερεοτυπικής παραδοχής.

Όμως το παραπάνω δεν συνεπάγεται πως γεννιόμαστε ή γινόμαστε οι άνθρωποι αγνώμονες, ή απλά διεστραμμένοι, τουλάχιστον τις περισσότερες φορές, και πως όταν τούτο επισυμβαίνει, τότε γίνεται ανεπίγνωστα. Όμως υπονοεί πως έχουμε, μεταξύ άλλων, πάντα την ανάγκη να διερευνήσουμε τις περιστάσεις, ώστε να θέσουμε υπό την εποπτεία μας και συνεπώς να περιορίσουμε το απρόβλεπτο. Και τα κίνητρα που οδηγούν, προσανατολίζουν και ακόμα περισσότερο συγκροτούν  την ανθρώπινη συμπεριφορά είναι συνήθως περισσότερα, στοιχούν σε ανάγκες και ασφαλώς δεν χωρούν σε λογοκριτικούς καταλόγους που ταξινομούν πολωτικά και δυιστικά τη ζωή.

Η ενοχή επί παραδείγματι και η λαγνεία ως διαφυγή από την πρώτη και ως επιβιωτική απάντηση σ’ αυτή -αλλά και με ιδιοσυγκρασιακές βάσεις- που ενδεχομένως εκπηγάζουν μεταβιβαστικά από τον μητρικό ρόλο προς ευάλωτα πρόσωπα, που λόγω της κατάστασής τους, βρίσκονται στην «ισχυρή» θέση να παραλάβουν το μεταβιβαστικό αίτημα προς αυτά, του τύπου «μην φέρεσαι κακά σε μένα, τι θες να κάνω εγώ για ‘σένα, πως πρέπει να είμαι εγώ, για να μ’ αγαπάς», δρουν στον υποδόριο ιστό και συμπλέκονται με άλλα κίνητρα ή αμυντικές λειτουργίες, ναρκισσιστικές ανάγκες και επιταγές.
 
Όταν ένας άνθρωπος κινείται εχθρικά, είναι δυνατόν να προκαλέσει κάποιου τύπου ασύνειδο διωκτικό παραλήρημα στο πρόσωπο εναντίον του οποίου κινείται, το οποίο στο πλαίσιο του αντιδραστικού σχηματισμού και υπό τη δράση της κοινωνικής και προσωπικής ενοχής και της ανάγκης για ατομική σωτηρία, θα μετατρέψει την αμυντική και καταστροφική επιθυμία, εναντίον του επιτιθέμενου, σε αγάπη και προστατευτική δράση, για χάρη του πρώτου. Δίνοντας μάλιστα ένα πραγματικό μάθημα, ένα εξωλεκτικό και εξωσυμβατικό μάθημα αντίστασης και ικανότητας θέσης μίας προσωπικής υπογραφής και απάντησης στις προβολικές ταυτίσεις που προξενούν κακοήθεις ενδοβολές στα πρόσωπα στα οποία απευθύνονται και μάλιστα κατά τρόπο αναντίστοιχο των στατιστικών αναφορών.

Εδώ είναι δυνατόν να συμπλεχθεί η ναρκισσιστική ανάγκη εξάρτησης του αντικειμένου από το υποκείμενο, με την ανάγκη του ν’ αγαπηθεί από αυτό, όχι μόνο λόγω του μεταβιβαστικού αιτήματος, αλλά και της λειτουργίας της πραγματικής ανθρώπινης ανάγκης να «αγγιχτεί» ένας άνθρωπος από κάτι που νοιώθει πιθανά ως ηθικά δυνατό και ικανό να παραλάβει το αίτημά του, προκειμένου να εκπληρώσει τη δική του πλέον σωτηρία. Τα προϋπάρχοντα ψυχικά σχήματα, παράγοντες ιδιοσυγκρασίας και η εκτονωτική και λυτρωτική δράση του σεξουαλικού ενστίκτου, που όμως δεν χάνει την ιδιότητα του ως αντίσταση στη θέαση της υποκείμενης προαγματικότητας, σεξουαλικοποιούν την ανάγκη ατομικής σωτηρίας και αυτή η σεξουαλικοποίηση θα κρούσει τον συναγερμό στο υποκείμενο που θα έχει πλέον έναν παραπάνω λόγο να ενδύσει με μία αγνή φορεσιά το συναίσθημά του.

Όμως, τα παραπάνω συνιστούν συνήθεις και αναγνωρισμένες εξελίξεις των ανθρωπίνων σχέσεων,
συνεισφέροντας στις αλληλεπιδράσεις και συμβάλλοντας στην ύφανση ενός εξελιχτικού σχεδιασμού ζωής. Οι άνθρωποι είναι δυνατόν να κουμπώσουμε μεταξύ μας εκδηλώνοντας, με ασύνειδο τρόπο, τις ανάγκες μας και αποτελεί ευτύχημα να βρεθεί, την κατάλληλη ώρα και στην κατάλληλη θέση, εκείνος που θα τις παραλάβει. Το γεγονός πως κάποιος μπορεί να προβάλει τις προσωπικές του αγωνίες πάνω σε ένα ανιχνευμένο βασανισμένο πρόσωπο, (όπως ο πρωταγωνιστής της πιο πάνω ταινίας, με την εξυπηρέτηση της παιδικής φαντασίωσης να σκοτώνεται ο πατέρας, από το κορίτσι που «πείθεται» να πατήσει την σκανδάλη εναντίον των μαστροπών του), που αναζητάει τη ναρκισσιστική σύνδεση και σωτηρία από το πρόσωπο εκείνο που θα εξυπηρετήσει τις εκδραματίσεις των δικών του τραυμάτων και μεταβιβαστικών επαναλήψεων και εν προκειμένω από την «σφαγιαστική» πατρική μεριά, μπορεί να αποβεί ψυχοθεραπευτικά σωτήριο, όταν όλο αυτό μετατρέπεται σε πεδίο πραγμάτευσης και απροσχημάτιστης, αμφίπλευρης συμμετοχής.

Οι θεραπευτές έχουν κάθε χρέος να κοιτάζουν, ανά πάσα ώρα και στιγμή, πίσω από την επιφάνεια των πραγμάτων και μέσα στα μάτια αυτό που μπορούν να αντιληφθούν και να αισθανθούν ως πραγματικότητα δική τους, ως πραγματικότητα των θεραπευομένων τους, και ως πραγματικότητα των σχέσεων και των όποιων μεταξύ τους διαμειβομένων. Διαφορετικά θα καταστούν, στην καλύτερη περίπτωση, κακορίζικοι τεχνολόγοι, ή ακόμη χειρότερα απλοί θεατές του πόνου του συνανθρώπου τους, αλλά με μία καλή αμοιβή ως δικαιολογία για την προσωπική αποτυχία.

Η ερμηνεία, εν τοιαύτη περιπτώσει, πρέπει να δίνεται με πολύ μεγάλη σκέψη και αμέριστη φειδώ, κυρίως όταν δεν ζητείται ή όταν σφυροκοπάει ανηλεώς τον «ασθενή», που δεν παύει να φέρει στη διαδικασία τις δικές του νόμιμες ερμηνείες. Μπορεί αυτό να μην είναι πολύ εύκολο στην επίτευξή του, κυρίως επειδή η ερμηνεία συνιστά ταυτόχρονα και επικοινωνιακό δίαυλο του θεραπευτή, όμως η μαεστρία του εδώ γίνεται δεξιότητα απαιτητή.

Στην περίπτωση τώρα που η σχέση λαμβάνεται περισσότερο ασύμμετρη απ’ όσο της αναλογεί, λόγω των ανεπεξέργαστων ή έστω ελλειμματικώς και στρεβλά επεξεργασμένων ανεπαρκειών του θεραπευτή και φόβων για αιτιολογημένη άφεση, ακόμη και «εγκατάλειψη» στη ρυθμιστική δράση του θεραπευομένου, καθώς επίσης και λόγω του φόβου των ερωτικών μεταβιβάσεων και αντιμεταβιβάσεων (ως διυποκειμενικό φαινόμενο), τότε η αμυντική θωράκιση, γύρω από τον ρόλο και τις υποδείξεις ή επιταγές της εκάστοτε ψυχολογικής θεωρίας, διαρρηγνύει τους αρμούς και διαταράσσει τα φαινόμενα εκείνα που συμπλέκουν τους συσχετισμούς, δημιουργώντας μία μονόπατη και μονολιθική επιπέδωση που βασανίζει το θεραπευτικό ζεύγος.

Η αντίσταση του αναλυτή στην απόκτηση επίγνωσης της μεταβιβαστικής του λειτουργίας, που τόσο απωθητικά μεταφράζεται, στους συνήθεις κύκλους, ως αντιμεταβιβαστικό γεγονός και με τον πλέον άυλο τρόπο, εγκλωβίζει τον αναλυόμενο σ’ έναν φαύλο κύκλο ενδοβολών του προσχηματικού και άλλοτε ανεπεξέργαστου υλικού του αναλυτή και προβολών αυτού, μετά την κατάποση και το φτύσιμό του ξανά πίσω στον αναλυτή. Η θεωρητική του δε κατάληξη πως δρα ως θεραπευτής του κακού, το οποίο επεξηγείται από το φροϋδικώς θεωρούμενο «ένστικτο του θανάτου», αναγορεύει αυτόν σε «θρησκευόμενο φροϋδικό πατέρα».

Κάπου εδώ μένει να καταλάβουμε πως η σωτηρία του θεραπευομένου καθίσταται απαρέγκλιτα και αδιαμφισβήτητα σε σωτηρία του θεραπευτή, αφού ο τελευταίος για να «σώσει» τον «ασθενή» του, είναι υποχρεωμένος παράλληλα να «σώζει» τον εαυτό του από τις ψυχονοητικές παρανοήσεις και τα παραληρήματα θρησκευτικού τύπου παντοδυναμίας, στη θέση του πανάγαθου «φωστήρα». Η περίπτωση αυτή μπορεί να λάβει μία ακόμη δυσμενέστερη μορφή, όταν η αδήριτη επιθυμία για τη σωτηρία κάποιου, αυτή που δεν λαμβάνει υπόψη της τις συνισταμένες της ζωής ενός ανθρώπου, είναι συνυφασμένη όχι μόνο με τις ναρκισσιστικές ανάγκες παντοδυναμίας, αλλά και την καταβροχθιστική ταύτιση του θεραπευτή, εξίσου την ακατάπαυστη προβολή των προσωπικών προσδοκιών στον αναλυόμενο, υπό την μεταμφίεσή τους μάλιστα σε ιδεολογικά προϊόντα και την παραμετροποίησή τους από τις κοινωνικές, πολιτισμικές και ιστορικές ιδιαιτερότητες και συγκυρίες της τοποχρονικής του θέσης.

Εδώ θα μπορούσαμε να κάνουμε λόγο για την υποτιθέμενη «θεσμική μεταβίβαση», τα «θύματα» της οποίας, μέσω της παραπάνω ρηθείσας λειτουργίας (προβλητικής ταύτισης) τείνουν να καταλαμβάνουν υψηλές ιεραρχικά θέσεις εξουσίας. Όμως ακόμη και αν δεν λαμβάναμε υπόψη τις ενστάσεις ή κλείναμε τα μάτια για το πώς και γιατί εξελίσσεται έτσι όπως εξελίσσεται το ατομικό ιστορικό εκάστου, θα ήμασταν πάρα ταύτα υποχρεωμένοι να απαντήσουμε στο ερώτημα «αν έκανε η κότα το αυγό ή το αυγό την κότα». Τα ναρκισσιστικά αποθέματα καθενός συγκαταλέγονται στην ευθύνη τη δική του και δεν χωρούν περισσότερες ερμηνείες εδώ, κυρίως όταν τέτοιες θεωρήσεις εξυπηρετούν ολοφάνερα τις ανάγκες μίας παρεκκλίνουσας και αυτοδιαψευσμένης συμπεριφοράς. 

Κάπως τα παραπάνω μας φανερώνουν κάποιους τρόπους με τους οποίους οι ρόλοι των ανθρώπων, κυρίως κάτω από την πίεση ειδικών συνθηκών, καθίστανται σχετικοί, και εκείνους με τους οποίους άτομα διαφορετικών κοινωνικών και δημογραφικών χαρακτηριστικών, εμπειριών και πλαισίων αναφοράς, επικοινωνούν μεταξύ τους τον ψυχικό τους πόνο σώζοντας το ένα το άλλο και μεταβιβάζοντας, αναμετάξυ τους, τις δικές τους εμπειρίες αντίστασης και επιβίωσης, μέσα σε κόσμους δυνητικά απόλυτα εχθρικούς.

Όταν επιλέγουμε να γίνουμε δάσκαλοι, γιατροί, ψυχοθεραπευτές ή οτιδήποτε άλλο, ταυτόχρονα επιλέγουμε και το αίτημα που ασύνειδα θ’ απευθύνουμε απέναντι σε κάποιο πρόσωπο και από τούτο τον κανόνα δεν ξεφεύγει ασφαλώς η ψυχοθεραπευτική διαδικασία.

Άλλοι αγαπούν να φροντίζουνε παιδιά, άλλοι καρκινοπαθείς, άλλοι θύματα σωματεμπορίας και κάποιοι, όπως η υποφαινομένη, ευελπιστούν να βγάλουν κάποτε, έστω και ένα πρόσωπο από το χώρο των σωφρονιστικών ιδρυμάτων, πίσω στην ομορφιά της φύσης, της ελπίδας και της ελευθερίας,

…σαν ένας απ’ αυτούς…

Μα για ν΄ αντέξει ο αναλυτής το βάρος της αποκάλυψης, χρειάζεται να βυθίσει το μαχαίρι στην καρδιά, εκεί όπου ανθίζει η ατομική ανημποριά, και να μάθει…

…πως αν δεν είναι διατεθειμένος ν’ απολέσει τον ναρκισσιστικό του εαυτό, που φέρει ένα παιδικό αίτημα παντοδύναμης ανωριμότητας και εξαρτησιακής υποταγής, τότε είναι μόνο ένα «συμβατικό πλεόνασμα» από ένα θεραπευτικό «τίποτα».

Θα καταλήξω με την εκμυστήρευση μίας αγαπημένης φίλης…

«Κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται αφάνταστα, για λόγους ιδιοσυγκρασιακούς και ως νευρωσικά άτομα, να επιβιώσουν έξω από το χώρο του εαυτού και ίσως γι’ αυτό δεν θα μπορούσαν ποτέ να μάθουνε στους άλλους πράγματα. Καθόσον καταλαβαίνουν πως η γνώση δεν διδάσκεται, οπότε οποιαδήποτε σχετική απόπειρα δεν παύει ποτέ να είναι μία αντίσταση και μία διαφυγή από την επίγνωση του «ατομικού χρέους», μια διαφυγή μέσω του επανακαθορισμού της προσωπικότητας σε ένα δευτερεύον επίπεδο επίγνωσης.

Αυτή τους η ανάγκη λοιπόν δημιουργεί ένα πεδίο έλξης γύρω τους… τι κρίμα…

…μόνο και μόνο για να τηρείται η «απαιτούμενη» απόσταση ασφαλείας…

…και αυτό με κάνει να κατανοώ την επιθυμία αυτού που αναζητάει, με δικαιολογίες, την ανάπαυση, προκειμένου να χαθεί, κατά τρόπο λανθάνοντα αυτοκτονικό, στην αποδεχτική αγκαλιά ενός πανάρχαιου απείρου… δεν παύει όμως να με θλίβει...»
 

Την αγάπη μου…
Καλό σας βράδυ
© 2015 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')