Τετάρτη 28 Μαρτίου 2018

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Τι είναι ο χρόνος;;

Μία απάντηση θα μπορούσε να είναι και η εξής:  

Η απόσταση που πρέπει να διανύσει κάποιος, για να μετακινηθεί από ένα σημείο, σ’ ένα άλλο. Ακόμη και όταν κάτι φαίνεται ακίνητο, πάντοτε διανύει μία απόσταση, απλά και μόνο λόγω του γεγονότος πως η βάση της εγκατάστασής του πάντα μετακινείται ή/και αλλάζει και συνεπώς η «μετακίνηση» ενός αντικειμένου γίνεται αναπόφευκτη.

Επί της ουσίας, αντικειμενικά προσπελάσιμο, φυσικό γεγονός χρόνου δεν υφίσταται και οι σχετικές μονάδες μέτρησης είναι συμβατικές -δηλαδή αυθαίρετες- για λόγους μεθοδολογικούς. Δεν υφίσταται λοιπόν χρόνος, διότι τα έμβια όντα δεν «γερνούν» (μετακινούνται) όλα με τους ίδιους ρυθμούς. δεν αντιλαμβάνονται το «πέρασμα» του χρόνου με την ίδια ταχύτητα, ενδεχομένως ούτε με τον ίδιο τρόπο. δεν υπάρχει επί της ουσίας κλίμακα μέτρησης που να αντιστοιχεί σε φυσικό αντικείμενο αναφοράς της χρονικής πραγματικότητας.

Οπότε και η ίδια η πραγματικότητα γίνεται και αυτή ιδιαζόντως υποκειμενική, απαρτιώνεται μέσα στο φαινομενολογικό πεδίο καθενός, αλλά ορίζεται εξίσου συμβατικά και στη βάση του νόμου των πιθανοτήτων. Η ουσία της πραγματικότητας μάλλον ξεκινάει από το λακανικό «πραγματικό» και «φαντασιακό», δηλαδή από τον ψυχικό χώρο ενός ανθρώπου, για να καταλήξει στο «συμβολικό», δηλαδή τη γνωστική επεξεργασία, προκειμένου να εκφραστεί και να δομηθεί πλέον με τρόπο περισσότερο αντικειμενικά προσπελάσιμο.

Που θέλω να καταλήξω;

Κάθε έμβιο ον δομεί συνεχώς τη δική του πραγματικότητα, μέσα στη γενικότερη πραγματικότητα από την οποία καρπώνεται ή διαχειρίζεται ό,τι εκείνο κρίνει πως του αναλογεί. Καθένας καλείται πάντα, ως ο τελικός αποδέκτης των εξωτερικών εισροών, να συγκροτεί ακατάπαυστα, δυναμικά και διαλεκτικά το δικό του γίγνεσθαι, κατ’ εξάρτηση από το γίγνεσθαι του άλλου, μόνο στο βαθμό (πάντα!) που το ίδιο το πρόσωπο καταλήγει να το εγκρίνει και να το επιθυμεί. Το «εγώ» γίνεται δομικά απλά ο τελικός οργανωτής και εκφραστής της λεγόμενης «επιθυμίας» (η οποία ασφαλώς δεν συνιστά καθόλου ένα αποκλειστικό λιβιδινικό αντικείμενο ή κάτι στατικό αλλά πολύ περισσότερα...), απαρτιώνοντας όμως πάντα τις εσωτερικές «φωνές» και υποδείξεις.

Χρόνος – Sir Edward Burne-Jones – 1865

Συνεπώς δεν είναι εφικτό ένα πρόσωπο να δώσει μία απάντηση, σαφώς να βιάσει το χρόνο και την πραγματικότητα ενός άλλου, αυτό το θεωρώ τουλάχιστον σαφές, και σ’ αυτή τη διαδικασία υφίσταται ασφαλώς μία αμοιβαιότητα. Αυτό συνεπάγεται πως κάθε άνθρωπος ορίζει, μέσα στα πλαίσια και τους ρυθμούς τους δικούς του, όχι μόνο το συναίσθημα που δομεί τον ίδιο, αλλά (με διάφορους τρόπους...) και τα συμβάντα μέσα στα οποία θα φιλτράρει συνεχώς τις εμπειρίες του.

Η εμπειρία συνιστά μία αδιασάλευτη διαδικασία νοηματοδότησης της ατομικής ζωής που εμπλουτίζει συνεχώς το βίωμα και τη διυποκειμενική δράση, επεκτείνει την αλληλεπίδραση και αναπλαισιώνει το γνωστικό γίγνεσθαι του ατόμου, γι’ αυτό και η τελεολογία εδώ λίγο μας ενδιαφέρει, εάν όχι καθόλου.

Εάν ο κόσμος στην εσωτερική του πραγματικότητα ήταν επαρκώς και κατ' ουσίαν δημοκρατικός και εύσχημος, τότε η εξωτερική πραγματικότητα των ανθρώπων θα χρειαζόταν ελάχιστα τον πολιτειακό ή ηθικό κανόνα, για να συγκροτήσει την ανθρώπινη αλληλεξάρτηση.

Κατ’ επέκταση, μόνο όσοι ασκούνται στην εσωτερική πολυφωνία μπορούν να αντιληφθούν και να νοιώσουν μία άλλη «εσωτερική πραγματικότητα» που αιτείται μίας διαδικασίας γνωριμίας και διευθετήσεων, όπου στην ελευθερία αυτή δεν χωρούν τα αιματηρά όρια οποιασδήποτε (υποτιθέμενης) κοινής λογικής και κανονικότητας...

Μετά από αυτό και έξω από το κυρίως φιλοσοφικό πλαίσιο πλέον αναρωτιέμαι:
Πoιο είναι το πραγματικό βάθος της αγωνίας για το χρόνο;
Το αίσθημα της χρονικής βίας προκύπτει αποκλειστικά ή ειδικά από την αντίληψη ενός προσώπου για τις επενδύσεις των άλλων στο πρόσωπό του ή περισσότερο από μία προσωπική αγωνία για τη ζωή (η οποία ενδέχεται να συνδέεται με το βρεφικό και παιδικό βίωμα...) και τις εξελίξεις που αυτή δύναται να φέρει (και να καρπίσει) ή να μην φέρει;...
Μήπως τελικά μιλάμε κυρίως για μία προβολή της δικής μας αγωνίας για τον εαυτό ως προσμονή του άλλου για τις δικές μας αποκρίσεις;

Ας λαμβάνουμε δε πάντα υπόψη πως το πραγματικό βάθος της ψυχολογίας ακουμπάει πάντα στο ουσιαστικό και όχι σε κάποιο επιβεβλημένο όριο, εκείνο που οδηγεί σε επαρκή βαθμό σε μία ανάγνωση και αναγνώριση της διαφοράς μεταξύ της πραγματικότητας της δικής μας και της πραγματικότητας του άλλου.

Στο πλαίσιο της ψυχαναλυτικής θεώρησης, η συγχώνευση με το μητρικό πρόσωπο προκαλείται, όταν αυτό λειτουργεί αμετροεπώς και ασφαλώς δεν διαθέτει το όριο που αναδεικνύει το ενδιαφέρον χωρίς να διεισδύει, ενδεχομένως και όταν αυτό αποξενώνει, γι’ αυτό και τίθενται ερωτήματα εδώ... όπως επίσης και για την πραγματική λειτουργία του πατέρα...

Αυτά τα τελευταία δεν ομολογούνται ως μία θεωρητική διάλεξη, για να οδηγηθούμε σε απλές λογικές, γνωστικές (εγκεφαλικές) διευθετήσεις, αλλά για να εξετάσουμε το υποκείμενο ψυχικό βίωμα και τις σχετικές αναμνήσεις, παρά το γεγονός πως δυστυχώς δεν τελούμε μέσα στο διυποκειμενικό παραβιάζοντας τους κανόνες της ενδοσκόπησης...

...όπως και να ‘χει, είναι αδύνατον ένας άνθρωπος να θεωρείται πως αποπειράται να «εντοπίζει» την ουσία της ελευθερίας και των ορίων των δικών του, όταν γίνεται ολότελα ακατάλληλος στην ανάγνωση της ελευθερίας και των ορίων (οπωσδήποτε) του αγαπητού άλλου...

© 2018 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Κυριακή 4 Μαρτίου 2018

Η ΑΜΥΝΤΙΚΗ ΑΠΟΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΕΙΛΗ, ΣΤΗΝ ΕΝΔΟΟΜΑΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΝΔΟΑΤΟΜΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ


Όταν ένας άνθρωπος εισέρχεται πρώτα δυναμικά και έπειτα διεισδυτικά μέσα σ’ ένα πλαίσιο, είναι απολύτως βέβαιο πως θα ξυπνήσει τις άμυνες του πλαισίου, οι οποίες θα εξελιχτούν βάσει της υποκείμενης ψυχοπαθολογίας του και των ελεγκτικών μηχανισμών της εκδραμάτισης, που αφορούν στο πόσο επεξεργασμένο είναι ένα σύστημα και στο είδος της κουλτούρας που διαθέτει. Αυτό σημαίνει πως οι αμυντικές αντιδράσεις διαφέρουν από πλαίσιο σε πλαίσιο και είναι ανάλογες αυτού που ενδεχόμενα επικοινωνεί ο ταραξίας.

H. R. Giger

Ένας ταραξίας, μπορεί επί παραδείγματι να συμπεριφερθεί κάνοντας φανερές διάφορες πλευρές ενός καμουφλαρισμένου χουλιγκανισμού και στην περίπτωση που το πλαίσιο ταυτιστεί προβλητικά μαζί του είναι ενδεχόμενο να εκδηλώσει εξίσου αρχαϊκές μορφές άμυνας εξωτερικεύοντας δηλαδή τον δικό του χουλιγκανισμό. Ένας ταραξίας δηλαδή, ο οποίος, στο πλαίσιο της «μοναξιάς» του, ήτοι με αποκλειστική στήριξη τη διατρανώμενη (ιαματική ναρκισσιστική λόγω του παιδικού βιώματος της απειλής) παντοδυναμία του, διεισδύει στο πλαίσιο «εκτοξεύοντας καταγγελίες», τότε αυτές θα ξυπνήσουν την αμυντικότητα του χώρου αυτού.

Το παράπονο, «…γιατί μου το κάνεις αυτό;;…» δεν μπορεί να διατυπωθεί, να περάσει δηλαδή στο «συμβολικό» (τη γνωστική και λεκτική επεξεργασία), αφενός λόγω της αντιφατικής κατάστασης του ταραξία, δηλαδή του εσωτερικού διπόλου, το οποίο άθελα του επικοινωνεί και βάσει του οποίου οδηγείται σε ελεγχόμενη μανιακή άμυνα, για να αποσοβήσει την κατάθλιψη. Αφετέρου, λόγω της υποκείμενης ψυχοπαθολογίας του συστήματος και του δικού του «ανέγγιχτου» (κατά Jung θα λέγαμε) κακού.

Αυτό λοιπόν που μπορεί να υποστεί ένα πλαίσιο είναι η κλασική διχοτόμηση του εσωτερικού χώρου όπου τα καλά αντικείμενα διαχωρίζονται από τα κακά, για να προστατευτούν μεν τα πρώτα και να προβληθούν στον ταραξία τα δεύτερα. Το τελευταίο γίνεται υποχρεωτικό, διότι το «κακό αντικείμενο», δηλαδή η ενοχή της κακότητας, λόγω της καταγγελίας, δημιουργεί ένα δυσβάσταχτο υπερεγωτικό άγχος. Εάν δε, το υπερεγώ είναι και σαδιστικό, οι εξελίξεις μπορεί να είναι τραγικές. Ένα σώμα δεν μπορεί να βαστάξει το άγχος αυτό, οπότε στρεβλώνει την πληροφορία για το ποιος είναι ο κακός και έτσι δημιουργείται η επιθυμία να προκληθεί βλάβη στον ταραξία, προκειμένου να εξαλειφθεί από τη γνωστική περιοχή η γνώση του κακού εαυτού. Τα κακά λοιπόν αντικείμενα δεν μπορούν να γίνουν χειρίσιμα από το ψυχικό μεταβολικό σύστημα, οπότε ο σχετικός μηχανισμός τα πετάει έξω από το σώμα και συχνά όχι στο πουθενά, αλλά μέσα στο σώμα του άλλου.

Όταν λοιπόν το πλαίσιο δεν έχει κατορθώσει να ελέγξει το δικό του κακό αντικείμενο το οποίο είναι πάντα ενεργό και δρα στον υποδόριο ιστό διαστροφικά, τότε το πλαίσιο επιτίθεται στην παρουσία του παρείσακτου. Εάν επεκτείνουμε την ψυχαναλυτική διερεύνηση εδώ θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για άλυτα οιδιπόδεια, αλλά όχι με τη συνήθη ρητορική και τεκμηρίωση, αλλά αυτό δεν είναι της παρούσης. Στη συνέχεια, το πλαίσιο σπεύδει να επανορθώσει για να μπορέσει να προστατέψει το καλό του αντικείμενο, δηλαδή -για να το πούμε απλά- την αίσθηση της αυταξίας του που διακυβεύεται κάτω από την πίεση της ενοχής. Όμως τα δύο αυτά αντικείμενα παραμένουν πάντοτε μέσα στο πλαίσιο διαχωρισμένα.

Το πλαίσιο όμως έχει ανάγκη από την απαρτίωση αυτών των δύο, ώστε να γίνει αποδεκτό πως το ίδιο (όπως και ο άλλος) κατέχει και τα δύο είδη αντικειμένων τα οποία μπορούν να γίνονται διαχειρίσιμα και επεξεργάσιμα, πως υφίσταται μία αιτιότητα στην ύπαρξή τους, πως ο άνθρωπος δεν βρίσκεται δηλαδή αντιμέτωπος -μέσα του ή έξω του- μ’ ένα ανένταχτο, απυρόβλητο, παντοδύναμο κακό το οποίο ορίζεται εξωσυμπαντικά και φτάνει σε μας καταγεγραμμένο σε φλεγόμενες πλάκες ή μέσω κάποιου ηθικοαστικού κώδικα.

Όταν λοιπόν γίνεται σταδιακά αντιληπτή και αίρεται αυτή η εσωτερική διχοτόμηση και σχετική προβολή, τότε το πλαίσιο αντιδρά οδηγούμενο σταδιακά στην αναγνώριση της πραγματικότητας πως ο «άλλος» απαρτιώνει εξίσου και τα δύο αυτά είδη αντικειμένων μ’ έναν τρόπο λογικό και πως μπορεί πάντοτε να επεξεργάζεται λειτουργικά τα τραύματα που υποκρύπτονται των κακών αντικειμένων. Έτσι ο «άλλος» μπορεί να προστατεύει τα καλά του αντικείμενα και ως εκ τούτου να παραμένει σταθερός στην αγάπη που απευθύνει στον όποιον μέσα σ’ ένα πλαίσιο ή περιβάλλον.

Πρακτικά λοιπόν, μέσα σ’ ένα πλαίσιο συναντιόνται τα πρόσωπα που επιτίθενται, τα πρόσωπα που επανορθώνουν και τα πρόσωπα που κάνουν και τα δύο, προκειμένου ν’ απαρτιώσουν τις εσωτερικές αντιθέσεις που ταλανίζουν τις ζωές τους και ν’ αντιμετωπίσουν τον τρόμο της απώλειας του ζην και του ευ ζην (του καλού δηλαδή αντικειμένου) και τον τρόμο του θανάτου. Σαφώς, είναι τραγικά δύσκολο να αντιμετωπιστεί το ζήτημα του θανάτου, εάν δεν έχουν προϋπάρξει άλλες μάχες μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος έχει ανακαλύψει, αποκαλύψει και «κατακτήσει» τα νοήματα που αυτόν τον ίδιο εξυπηρετούν και αφορούν.

Βέβαια, περνώντας τώρα πια στο ατομικό, το πιο πάνω παρεμποδίζεται όταν δεν γίνονται επεξεργάσιμες οι άμυνες που επιστρατεύει αυτόματα και αντανακλαστικά ο ψυχισμός, προκειμένου να διατηρηθεί η ψυχική και η σωματική επιβίωση του ανθρώπου. Συναφές με αυτό είναι το θέμα μίας συζήτησης που έγινε τις μέρες αυτές, μέσω της οποίας προκύπτουν κάποια δεδομένα τόσο για τις άμυνες όσο και για την λειτουργικότητα των λεγόμενων κακών αντικειμένων.

Θα χρησιμοποιήσω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, προκειμένου να αναγνωριστεί η λειτουργία των αμυνών και η λειτουργικότητα των κακών αντικειμένων, ώστε να εξασφαλίζεται η ψυχική και σωματική επιβίωση ενός ανθρώπου:

Όπως έχω ήδη αναφέρει στο παρελθόν, στους άρρενες στους οποίους έχει προϋπάρξει σημαντική μητρική απεμπλοκή, με αποτέλεσμα να εγκαταλείπεται το βρέφος και το παιδί σ’ ένα ανηλεή πατέρα, ενδέχεται να εκδηλωθεί ομοφυλόφιλος σεξουαλικός προσανατολισμός. Στην περίπτωση αυτή ο σεξουαλικός προσανατολισμός λαμβάνει τη μορφή μίας νευρωτικής αντίδρασης, στη θυματοποίηση του ομόφυλου γονέα, όταν ο άλλος γονέας δεν είναι παρών, αφενός για να προστατέψει το παιδί, αφετέρου για να δώσει κίνητρα για το σεξουαλικό target group του παιδιού. Το σεξουαλικό δηλαδή κανάλι αναλαμβάνει αυτομάτως δράση, ώστε να διατηρηθεί η ψυχική και κατά συνέπεια η σωματική επιβίωση του παιδιού. Ο φαλλός, πραγματικός ή συμβολικός, συνιστά ένα σύμβολο εξουσίας το οποίο μπορεί να εντείνει την αρρενωπότητα ενός προσώπου, ανεξαρτήτως του φύλου του. Είναι λοιπόν δυνατόν ένας άνδρας να χειρίζεται τη σεξουαλικότητά του με περισσότερους τρόπους: Σε κάποιες περιπτώσεις προσπαθώντας να εντείνει την αρρενωπότητά και συνεπώς τη δύναμή του. Σε άλλες ή παράλληλα προσπαθώντας να σαγηνεύσει αυτόν από τον οποίο απειλείται, ώστε να καταφέρει να τον χειριστεί. Και σαφέστατα, προκειμένου να δώσει ένα νόημα για τη δική του ύπαρξη απέναντι στην κακοποιητική συμπεριφορά του άλλου, το οποίο συνεπάγεται, «…είναι αδύνατον να με μισείς, σίγουρα με αγαπάς…». Μην ξεχνάμε εξάλλου την εξελικτική μας πορεία και πως είμαστε πάντοτε πρωτεύοντα θηλαστικά.  Συνεχίζοντας, για να υπάρξει βέβαια η παραπάνω εξέλιξη θα πρέπει ο πατέρας να είναι αρκετά κακοποιητικός και αποπλανητικός και η μητέρα σαφέστατα παραμελητική και απούσα. Όταν όμως το ασύνειδο ηθικό περίβλημα της οικογένειας εμποδίζει μία σχετικά άμεση αποπλανητική συμπεριφορά του πατέρα και υποχρεώνει τη μητέρα να δίνει έστω κάποια κίνητρα, για το πλησίασμα του άλλου φύλλου, τότε το παιδί ενδέχεται να αποκτήσει απλά ασύνειδες αιμομικτικές επιθυμίες, κάποια δηλαδή κακά αντικείμενα τα οποία, εφόσον δεν μπορεί να τα εκφράσει απέναντι στον πατέρα, ενδέχεται να τα εκφράσει (μέσω της άμυνας της μετατόπισης) απέναντι στα μικρότερα αδέλφια, που θα γίνουν οι τελικοί παραλήπτες του συστημικού προβλήματος της οικογενείας, κάποιες φορές με τρόπο πραγματικά τραγικό.

Επαναλαμβάνω βέβαια πως εδώ έχουμε μία λιγότερο συνήθη εξέλιξη, όπου η αιμομικτική, ομοφυλόφιλη επιθυμία συνιστά τη δεξαμενή παραλαβής του προβλήματος ενός ανθρώπου και συστημικά της οικογένειας. Αυτό το ασυνείδητο υλικό γίνεται ο «Δαίμονας» που θα εξελίξει το μοτίβο της ζωής ενός ανθρώπου και δρα αμυντικά στην αντιμετώπιση του τραύματος που έχει προκληθεί από τη μητρική παραμέληση και την πατρική υπερεμπλοκή. Εδώ θα μπορούσαμε να θυμηθούμε την περίπτωση του D. P. Schreber του οποίου ο πατέρας (θα το πω λίγο λαϊκά) τον έβαλε στο «Δαφνί», ενώ θα έπρεπε να είχε μπει ο ίδιος εκεί μέσα. Τα παραδείγματα αυτά τα χρησιμοποιώ λόγω του γεγονότος πως γίνεται ευκρινής η ανάγνωση για την ύπαρξη και τη λειτουργία ενός εσωτερικού αντικειμένου, («Δαίμονα»), που εξελίσσει το μοτίβο της ζωής ενός ανθρώπου.

Αρχικά κάναμε μία πολύ σύντομη αναφορά στην ενδοατομική απειλή και την προκύπτουσα εξ’ αυτής παντοδυναμία και κατόπιν μία εκτενέστερη επεξεργασία της ενδοομαδικής απειλής. Στην περίπτωση αυτή έχουμε ένα κυρίαρχο σωματικό διακύβευμα, πέραν της ψυχολογικής βίας. Ακριβώς επάνω ερμηνεύσαμε ένα διαφορετικό είδος απειλής και έναν διαφορετικό χειρισμό της παντοδυναμίας και στην περίπτωση αυτή το διακύβευμα είναι κυρίως ψυχικό. Παρακάτω θα επεξεργαστούμε ένα είδος απειλής που φαίνεται να διαθέτει συγγένεια με την απειλή στο αρχικό μέρος της ανάλυσης αυτής.

Για να περάσουμε λοιπόν σε λίγο πιο συνηθισμένους τρόπους της αμυντικής λειτουργίας του σεξουαλικού καναλιού (πέραν της συνηθισμένης θηλυκής σεξουαλικής χειριστικότητας), να πούμε πως η επιστράτευσή του μπορεί να γίνεται μέσα σε καθημερινά διαπροσωπικά πλαίσια, όπου το διυποκειμενικό μπερδεύεται με το διάφυλο (ή διαφυλικό). Αυτό συνεπάγεται πως στη διυποκειμενική σχέση μπορεί να υπεισέλθει το διαφυλικό ή στη διαφυλική σχέση μπορεί να ξεπεταχτεί το διυποκειμενικό. Το τελευταίο αυτό σημαίνει πως μία σεξουαλική χειριστικότητα κρύβει συχνά πίσω της την ανάγκη ενός ανθρώπου για διυποκειμενική επαφή, δηλαδή το είδος της επαφής που συναντάμε κυρίως στα ψυχοθεραπευτικά πλαίσια, πολύ περισσότερο πιθανό όταν ο άλλος «διατρανώνει και …επιβάλλει(;)…» την παντοδυναμία του. Έτσι, εδώ θα μπει προς επεξεργασία η έννοια του ορίου. Το πραγματικό βάθος της επιστήμης της ψυχολογίας ακουμπά πάνω στην έννοια του ορίου. Σαφώς, με το να χειρίζεται κάποιος συμπωματικά τα όρια δεν συνεπάγεται ταυτόχρονα πως γενικεύει ή πως τα επεξεργάζεται στο εσωτερικό πεδίο και κατά συνέπεια (με επάρκεια) στο εξωτερικό, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται παράξενες σχέσεις και καθυστερημένες αν όχι ληξιπρόθεσμες διευθετήσεις.

Έτσι, η πρώτη δουλειά ενός ανθρώπου, που μπαίνει ίσως και προσκαλεί σ’ ένα διαπροσωπικό σύστημα, είναι να εντοπίσει αφενός το όριο, αφετέρου τι είναι αυτό που πραγματικά τον ενδιαφέρει: Να μπει στη διάφυλη, τη διυποκειμενική ή σε μία γενικότερης φύσης διαπροσωπική σχέση; και έπειτα οι εξελίξεις θα δρομολογηθούν.

Πέραν τούτου, πρέπει να εξεταστεί το ζήτημα των αμυνών. Οι άμυνες που εμποδίζουν την αντιμετώπιση ενός ψυχικού ζητήματος μπορούν να λάβουν άπειρες μορφές, όπως είναι για παράδειγμα η εξιδανίκευση ενός ερωτικού αντικειμένου ή ο πανικός της αλλαγής, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να κατανοήσει ένας άνθρωπος αν αυτό που του αναλογεί λ.χ. είναι «…να μείνει ή να φύγει…» και πως μία τέτοια διευθέτηση βαραίνει και θα βαραίνει ισοβίως (δυστυχώς ή ευτυχώς) αποκλειστικά τον ίδιο.

 
Στην ταινία Malena, μπορεί να αναγνώσει κάποιος πλαγίως μία πραγμάτευση του θέματος, πώς η αυτοπροβολή ενός προσώπου είναι δυνατόν να προκαλέσει το φθόνο ή το φόβο και ακόμη περισσότερο τον τρόμο, μέσα σε μία κλειστή κοινωνία ανθρώπων. Η έννοια του ομόφυλου φθόνου δεν θα με απασχολήσει αυτή τη στιγμή, αλλά μόνο η έννοια της εξιδανίκευσης. Η συνειδητή ή ασύνειδη εξιδανίκευση ενός ερωτικού αντικειμένου, που προβάλλει, μεταξύ άλλων, ξεκάθαρα τη σεξουαλικότητά του, μπορεί να το καταστήσει «διωκτικό». Τι σημαίνει αυτό;

Μέσω της εξιδανίκευσης γίνεται μία επίθεση στην πραγματικότητα του υποκειμένου (σαφώς και του αντικειμένου), η οποία ενδέχεται να είναι έμπλεη τραυμάτων, που προσβάλλουν το αίσθημα αξιοσύνης.  Έτσι γίνεται αναγκαίο στο υποκείμενο να προβάλει επάνω στο αντικείμενο οτιδήποτε καλό, για να μπορέσει έπειτα να το ενδοβάλει και να ταυτιστεί μαζί του. Αυτό σημαίνει πως γίνεται δύσκολο, για έναν άνθρωπο, να παραδεχτεί άμεσα και απευθείας πως είναι αξιαγάπητος, αλλά αυτό μπορεί να γίνεται μόνο με τη μεσολάβηση του άλλου (για τον οποίο συνεχώς δυσπιστεί δοκιμάζοντας αδιάκοπα την επιθυμία του), ο οποίος, ως εξιδανικευμένο αντικείμενο που κατακτάται συμβολικά, διατρανώνει στον ψυχικό χώρο και το εξωτερικό περιβάλλον το πραγματικό μεγαλείο του κατακτητή, για το οποίο δεν μπορεί να υψώσει λόγο ο ίδιος.

Η κατάκτηση όμως αυτή πρέπει να είναι μόνο φαντασιακή και όχι πραγματική, διότι όταν το ερωτικό αντικείμενο κατακτηθεί πραγματικά, χάνει την εξιδανικευμένη του υπόσταση, κατά συνέπεια στη διαπροσωπική συνθήκη καταφτάνει η πραγματικότητα του άλλου, ενώ παράλληλα το «υποκείμενο» απειλείται από την ενδεχόμενη εγκατάλειψη από αυτόν.

Το ζήτημα της εξιδανίκευσης δεν είναι ένα ζήτημα απλό και αφορά σε όλες τις σχέσεις. Σε αρκετές περιπτώσεις δε, τα συναισθήματα αυτά προβάλλουν αμοιβαία, μέσω ασύνειδων φαντασιωτικών επενδύσεων, και αν κάτι τέτοιο δεν ξεπεραστεί, τότε αναστέλλεται οριστικά η εξέλιξη μιας ανθρώπινης σχέσης.

Δυστυχώς, η επικοινωνία δεν είναι μία εύκολη υπόθεση, ακόμη περισσότερο όταν πρέπει να συναντηθούν δύο περισσότερο (από το σύνηθες) διαφορετικοί πολιτισμοί, όπου η αμυντική εξιδανίκευση μπορεί να καταστήσει την επικοινωνία τόσο δυσχερή όσο και η πολιτισμική υποτίμηση. Η αποδοχή του άλλου, στη δική του πλέον πραγματικότητα, δεν είναι μόνο ένα ζητούμενο προς διερεύνηση, αλλά εξυπηρετεί και την ενόρμηση από το ενδοατομικό, στο διαπροσωπικό, για εκείνον που «ευτυχώς» δεν είναι σαν και μένα, αλλά στο βάθος μας μπορεί να διαθέτουμε και κάτι ανεπίγνωστα κοινό.

Συνεπώς, ο φόβος για τον εαυτό προκαλεί το φόβο για την αντιμετώπιση που ενδέχεται να λάβει κάποιος από τον άλλο και εν τέλει το φόβο της αλλαγής, εάν βέβαια αυτή είναι μία επιλογή που ένας άνθρωπος διερευνά. Η αλλαγή δεν είναι κάτι υποχρεωτικό, και σίγουρα είναι μόνο τελεσίδικα κάτι λιγότερο απροβλημάτιστα μετρήσιμο, αλλά προκύπτει από τις ανάγκες ενός ανθρώπου, για τις οποίες μπορεί μόνο ο ίδιος να μιλήσει και ουδείς άλλος. Πόσο μάλλον όταν αυτός ο άλλος είναι συχνά (και να με συμπαθάτε, αλλά πρέπει να το πω) μία υστερική, κατ’ επίφαση, αυθεντία που δεν αντιλαμβάνεται ότι το θέμα μας δεν είναι το πρόβλημα το δικό της, αλλά το πρόβλημα του άλλου. Γι’ αυτό και δεν μπορεί να κάνει κάτι για τον άλλον, «εκτός από το να τον καταβροχθίζει συνεχώς μέσα στο σώμα της», καθώς ασχολείται αδιάκοπα με τον εαυτό της, μέσα σ’ ένα πλαίσιο αυστηρά ατομικών ψυχικών συμφερόντων.

Η απελπισία, είτε μας εξαναγκάζει να παραμένουμε κάπου είτε μας σπρώχνει σε αθέλητη «μετανάστευση», (και άρα αλλαγή) σύμφωνα με τρόπους που εξετάζει και ο Cancado!, είναι τόσο βλαπτική, όσο και ο πανικός που οδηγεί είτε σε ακινητοποίηση είτε στη φυγή, λόγω του φόβου της επιβολής από τον άλλον και του τρόμου της επερχόμενης εγκατάλειψης από αυτόν και συνεπώς λόγω του τρόμου ενός …θανάτου…

Ο φόβος για τον εαυτό προκαλεί τον οίκτο για τον εαυτό ο οποίος προβάλλεται στον άλλον που αναγκαστικά κουβαλάει τη δική του δυστυχία, γι’ αυτό και είναι δυνατόν ο οίκτος του πρώτου να προβληθεί σε αυτόν. Έτσι η δυστυχία ενός ανθρώπου εντείνεται όχι μόνο διότι κουβαλάει τον οίκτο το δικό του, αλλά και επειδή παραλαμβάνει τον ασύνειδο οίκτο που του απευθύνει ο άλλος.

Άρα, η διωκτική ενοχή για τον άλλον πρέπει να γίνει επανορθωτική, ώστε ο τελευταίος να λάβει τη θέση που του αρμόζει μέσα στο σύστημα της ζωής μας κι εμείς στη δική του. Για να γίνει τούτο εφικτό και για να μην γίνεται κατ’ εξακολούθηση κάποιος θύμα των διαφορετικών, καμουφλαρισμένων αμυνών μας, αφενός πρέπει να αφήνεται ελεύθερος να αποφασίζει, έξω δηλαδή από οποιαδήποτε μορφή χειριστικότητας, μέσω της οποίας όλοι μας εξασφαλίζουμε την επιβίωσή μας, αφετέρου να περάσουμε σε μία ενδοσκόπηση από την οποία θα δομηθεί και θ’ αναδυθεί σταδιακά η επιθυμία η οποία έχει παρεμποδιστεί και αλοτριωθεί από το τραύμα και τις μεταλλάξεις του.

Αυτή η ανάδειξη θα οδηγήσει σε μία επαναδιευθέτηση του εσωτερικού χώρου, ώστε να αποσαφηνιστεί ποιες φωνές δεν είναι τίποτε περισσότερο από ένα αδιαφοροποίητο βουητό, όταν οι λιβιδινικές ορμές και οι υπερεγωτικές επιταγές αδυνατούν να συνεννοηθούν μεταξύ τους (διότι το εγώ δεν αναλαμβάνει τα χρέη του), μέσα σε μία πραγματικότητα που περιλαμβάνει τη διερεύνηση για το «είναι» και το «γίγνεσθαι» το δικό μου και για το «είναι» και το «γίγνεσθαι» του όποιου άλλου.

…συνειρμικά και σ’ ένα αυτοβιογραφικό εγχείρημα, θα έλεγα πως δεν βλέπω πώς θα μπορούσε να ευδοκιμήσει το δικό μου ψυχικό σύστημα, εάν θα έπρεπε να στηριχτεί στον εγκλωβισμό του άλλου…

© 2018 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Τρίτη 21 Νοεμβρίου 2017

ΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΔΟΜΗΣΗΣ ΤΟΥ ΨΥΧΙΣΜΟΥ



Όλοι όσοι προσπαθούμε να εντρυφήσουμε πάνω στα ζητήματα της ψυχοκοινωνικής λειτουργικότητας, στηριζόμαστε σε κάποιες θεωρίες και θεωρητικές κατασκευές, που δεν παύουνε ποτέ να είναι γενικές, αφαιρετικές. Αυτό σημαίνει πως αφενός δεν γίνονται εύκολα επεξεργάσιμες ειδικότερες, αλλά ευρύτατες και σημαντικές περιοχές γνώσης, οι οποίες ερείδονται και εξελίσσονται από τις θεωρίες αυτές, αφετέρου και συνακόλουθα πως δεν αντιμετωπίζεται ο τρόπος με τον οποίο αυτές οι περιοχές (ή «αναπτύξεις» θα έλεγα) δομούν την «αφήγηση» ενός συγκεκριμένου προσώπου.

Αυτές οι ατομικές «αφηγήσεις» μπορούν να γίνουν αντικείμενο συστηματικής επεξεργασίας, όχι θεωρητικά αλλά μέσα σε μία αναλυτική πράξη, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν διαπερνούν το διαπροσωπικό χώρο, όπου μετατρέπονται σε μορφές συχνά αμοιβαίας κατάθεσης εμπειριών. Το ζήτημα αυτό της αναλυτικής διερεύνησης μπορεί εμμέσως να μας διδάξει κάτι το οποίο είχε μάλλον επισημάνει και ο Erich Fromm, όταν αντιστεκόταν στην άποψη του Freud πως η κοινωνία έχει ως μονοδιάστατο ρόλο να δρα επισχετικά στην εκδήλωση ή την έκφραση των ενορμητικών αναγκών.

Αυτή η αντίσταση του Fromm φαίνεται να συνηγορεί με τη δική μου άποψη, πως μέσα στο περιβάλλον διαμορφώνονται καινούργια νοήματα, πάνω σε νοήματα που έχουν πρωταρχικά δομηθεί (όχι βέβαια απλά ή απλοϊκά), από τα διαμειβόμενα μεταξύ βρέφους και φροντιστικών προσώπων, και πως ένα πρόσωπο, στα κατοπινά χρόνια της ζωής του, δεν κάνει ευθεία αναφορά στις ψυχικές του καταβολές, σε αυτά δηλαδή τα βρεφικά διαμειβόμενα. Αυτά συνιστούν κυρίως το υπόβαθρο, πάνω στο οποίο οι ψυχικές διαδικασίες (με ό,τι συνεπάγονται εξελικτικά αυτές) θα εκδιπλωθούν, και παράλληλα μία δεξαμενή με ψυχικό υλικό, το οποίο περνάει στην κυκλοφορία, εμπλουτίζοντας τα νοήματα που δομούνται, στα επόμενα χρόνια της ζωής.

Vincent Van Gogh

Αυτή η «δεξαμενή» άντλησης «νοημάτων» τίθεται περισσότερο κατηγορηματικά και άκαμπτα, όταν το φροντιστικό περιβάλλον παραμένει μονοσήμαντο (ίσως εξίσου παθολογικό) και αναλλοίωτο, έχοντας δηλαδή συντηρήσει εμβόλιμες, στείρες, μη μεταβολίσιμες κανονικότητες, στα μακρά χρόνια της διαμόρφωσης των μοτίβων του ψυχισμού ενός ανθρώπου. Μέσα σε αυτή δηλαδή τη χρονικότητα εξελίσσονται οι σκληροπυρηνικές ή σε ακραίες περιπτώσεις, οι ψυχοπαθολογικές εκφάνσεις της προσωπικότητας.

Κατ’ αυτό τον τρόπο, αυτό που μας ενδιαφέρει ιδιαίτερα είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά ένα βρέφος στα δικά του εισερχόμενα (διαφορετικός από τον τρόπο ενός άλλου) και τα νοήματα που αποδίδονται σε αυτά τα εισερχόμενα..., νοήματα συνυφασμένα με διαφορετικά συναισθήματα ή άλλες ασύνειδες ψυχικές αναπαραστάσεις, που βασίζονται στη φαντασίωση, την ικανότητα της μητρικής ονειροπώλησης, σε προβλητικούς ή άλλους αμυντικούς μηχανισμούς. Αυτή η διασυνδετική δόμηση νοημάτων, μαζί με ό,τι άλλο την αφορά ή τη συνοδεύει, εξελίσσεται σταδιακά, μέσα σε ένα οικογενειακό συγκείμενο, όπου έχουν εκκολαφθεί διαφορετικές (από ένα άλλο) νοοτροπίες, ψυχικές αποκρίσεις και πλαισιώσεις των θεμάτων της ζωής.

Παρ’ ότι διατηρώ αποστάσεις από τη φροϋδική αναπτυξιακή θεωρία, θα θέσω ένα σχετικό παράδειγμα, που αφορά στις διαφορετικές εκφάνσεις, αλλά και τα διαφορετικά νοήματα και μοτίβα στοματικότητας:

Σε κάποιες περιπτώσεις (λ.χ.), η στοματικότητα είναι πιθανό να εκδηλωθεί μέσα από λεκτικές συμπεριφορές ή άλλες λεκτικές διαπροσωπικές διευθετήσεις που παραλαμβάνουν (μετουσιώνουν) τις λιβιδινικές (με την ευρεία έννοια!) ανάγκες, οι οποίες σχετίζονται με τις βρεφικές στοματικές διευθετήσεις που ενεπλέκουν τη λειτουργία και την επικοινωνιακότητα! του φροντιστικού προσώπου. Αυτές οι λεκτικές εκροές και διευθετήσεις μπορούν να αποτελέσουν ένα κυρίαρχο (και ακίνδυνο) κανάλι παραλαβής και ικανοποίησης των λιβιδινικών αναγκών (νοούμενες πάντα με την ευρεία έννοια τους), εάν το φροντιστικό πρόσωπο έχει υπάρξει συναισθηματικά «παγωμένο» -κατά την πλέον πρώιμη φάση ανάπτυξης του βρέφους- ώστε να έχει προξενήσει μία σχετική ψυχική απόσυρση (και πάγωμα...), σε αυτό, και υποθετικά;... τη σήμανση «συναγερμών...», σε θεμελιώδεις συναισθηματικές απόπειρες προσέγγισης από άλλα πρόσωπα.

Σε άλλη περίπτωση, το φροντιστικό πρόσωπο, λόγω ενός πρωτόγονου, παλινδρομικού τύπου ναρκισσιμού(;), ενδέχεται να έχει ικανοποιήσει τις ψυχοσυναισθηματικές ανάγκες του βρέφους καταχρηστικώς και βολικά! μέσω της στοματικής οδού, σε βαθμό που να έχει προκαλέσει απόλυτη σύγχυση μεταξύ σωματικού και ψυχικού βιώματος, κατ’ επέκταση τη δημιουργία στοματικών συμπεριφοριστικών μοτίβων εκδραμάτισης «παθών...».

Δεν θα επεκταθώ περισσότερο, γιατί η κουβέντα ξεμακραίνει πια απαιτώντας μεγάλη ποσότητα μελάνης, αλλά θα καταλήξω πως δύο πρόσωπα θα φτάσουν στα διαφορετικά μοτίβα στοματικότητας (με διαφορετικές αναγκαστικά ασυνείδητες συνδηλώσεις), από διαφορετικές οδούς αλληλεπίδρασης, με τα φροντιστικά πρόσωπα, και οικογενειακές χρονικότητες και ασφαλώς λόγω των ιδιαιτεροτήτων των ιδιοσυγκρασιακών χαρακτηριστικών, παρά την πιθανότητα της κοινότητας μίας ιδιοσυγκρασιακής βάσης.

Τα παραπάνω συνεπάγονται αφενός πως το φροντιστικό πρόσωπο θα μπει στον διυποκειμενικό χώρο της ανάπτυξης στοματικών καθηλώσεων που δεν εξελίσσονται κατά τον ίδιο τρόπο σε όλα τα βρέφη, αφετέρου πως κάθε βρέφος παραλαμβάνει και αποδίδει με τρόπο διαφορετικό τα σχετικά «εισερχόμενα». Τούτο σημαίνει πως κάθε βρέφος θα δρομολογήσει πρωταρχικά ένα δικό του ασύνειδο «νόημα», επενδεδυμένο από δικά του συναισθήματα και φαντασιώσεις, (που μπορεί να περάσει σταδιακά στην τάξη του συμβολικού, δηλαδή να γίνει γλωσσικά εμπράγματο, καθώς αυτό εξελίσσεται) το οποίο θα εκκολάψει σταδιακά την ενόρμηση...

...να κάνει... ή να μην κάνει κάτι!...

και τούτο το δικό και ειδικό πράγμα (και οι αναπτύξεις του) είναι πλέον αυτό που ενδιαφέρει και όχι μία θεωρία γενική

Αυτά τα ατομικά νοήματα, με όλες τις συναισθηματικές ή άλλες ασυνείδητες συνδηλώσεις τους, δημιουργούν μία αλυσίδα (θα μπορούσαμε να πούμε) σημαινόντων ή εκκολαπτόμενων επιπέδων νοημάτων, τα οποία μπορούν να ενταχθούν σε μία διαδικασία διερεύνησης (που δεν μπορεί να περιοριστεί στις γνωστικές πλευρές της ύπαρξης, αλλά προϋποτίθεται η σταδιακή ανάπτυξη της εναισθησίας), ώστε να απαρτιωθεί, μέσα από τα επιμέρους, ένα ατομικό αφήγημα, που δεν θα περιορίζεται σαφώς στις περιγραφές των εξωτερικών πραγμάτων, αλλά θα περνάει στα παραπάνω εσωτερικά «συμβάντα...»,

...εκείνα που θα συντηρήσουν (σε πρώτη φάση!) τα εξωτερικά, συμπεριφοριστικά μοτίβα της ζωής...

© 2017 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Τρίτη 14 Νοεμβρίου 2017

ΤΑ ΜΕΤΑΒΙΒΑΣΤΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΣΤΙΣ ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ, ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ, ΣΤΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΑΡΡΕΝΩΠΟΤΗΤΑΣ



[Πριν κάποιο χρονικό διάστημα δέχθηκα πρόσκληση..., από γνωστό σ’ εμένα πρόσωπο, να παρακολουθήσω τις διαλέξεις του, γύρω από ζητήματα που ελάχιστα η ίδια έχω επεξεργαστεί και ομολογουμένως κάποια στιγμή αισθάνθηκα εξάντληση και δυσφόρησα... «...τι ακριβώς ζητάς και γιατί με κατέβασες μέχρις εδώ;...»

Το ερώτημα βέβαια δεν ήταν ολότελα αληθινό, αλλά το συνεπακόλουθο μίας αγωνίας -που προξενήθηκε από διάφορες αμφιβολίες, για τα κίνητρα- η οποία εντάθηκε σοβαρά από την έλλειψη ταύτισης με το επιστημονικό συγκείμενο και την ομάδα ενδιαφέροντος. Αυτή η αγωνία επεκτάθηκε σε μία κρίση ταυτότητας, αφού είχε προηγηθεί μία κρίση της επιστημονικής ταυτότητας, η οποία δεν ήταν πλέον παρούσα, ώστε να δημιουργήσει ένα άλλοθι της παρουσίας στο χώρο αυτό.

Αυτή η άρρητη καταγγελία έγινε παραληπτέα, βρήκε σχετική ανταπόκριση και έτυχε κάποιας επεξεργασίας. Ακόμη καλύτερα, ακολούθησε μία επαναλαμβανόμενη καθησυχαστική βλεμματική επαφή και μία σταθερή παραλαβή των αναγκών που είχαν να κάνουν με τη διευθέτηση του οικολογικού περιβάλλοντος, κατ’ επέκταση των ψυχοφυσικών αναγκών, διαδικασίες που παραπέμπουν σε εξελικτικές, αλλά και ψυχαναλυτικές θεωρίες, για το «κράτημα», τη μητρική δηλαδή ανταποκριτικότητα ή απλά το συντονισμό και τη φροντιστικότητα του εγγύτερου προσώπου.

Όλες αυτές οι λειτουργίες και διευθετήσεις εκπηγάζουν μεταβιβαστικά από τις βρεφικές αλληλεπιδράσεις, με τα φροντιστικά πρόσωπα. Ακόμη και όταν οι τελευταίες δεν κρίνονται ικανοποιητικές, για τις διαφυλικές διαρρυθμίσεις, φαίνεται πως, ως ένα έστω βαθμό, έχουν αποτελέσει ρυθμιστές των ανθρωπίνων σχέσεων, όχι κατ’ ανάγκη μέσω μίας πρόδηλης τρυφερότητας και εκδήλωσης χαδιών, για τα οποία το υπόβαθρο έκφρασής τους ίσως να είναι περισσότερο πολύπλοκο, ενώ ενδέχεται (σε κάποιες περιπτώσεις) να συνδέεται με κάποιο ή με κάποια είδη φόβου...

Marck Chagall

Αυτό που εγώ προτείνω δηλαδή είναι πως δεν θα μου φαινόταν εφικτή μία τέτοια ενσυναισθητική ανταπόκριση, εάν το πρόσωπο αυτό δεν είχε τύχει, σε κάποιο βαθμό, σχετικής φροντίδας και πως η έκφραση περισσότερο οικείων συναισθημάτων, όταν αυτή δε συνηγορεί με βαθύτερες ή πλουσιότερες ανάγκες του προσώπου αυτού, ενδέχεται να προσκρούει σε θέματα που δεν περιλαμβάνουν μόνο τα προηγούμενα βρεφικά - μητρικά διαμειβόμενα, χωρίς όμως πραγματικά να μπορεί κάποιος (πέραν του ενδιαφερομένου) να μιλήσει, γι' αυτά.

Σε άλλη τώρα περίπτωση, μία διαφορετική «πρόσκληση» -η οποία έγινε εξίσου πιθανά αντιληπτή, ως τέτοια, λόγω της επιθυμίας παραλαβής «αυτής»- δημιούργησε μία αίσθηση ενός λανθάνοντος αιτήματος, για ψυχοσυναισθηματική πλαισίωση του ομιλητή. Παρά το γεγονός πως η εν λόγω «πρόσκληση/αίτημα» θα μπορούσε (εάν είχε υπάρξει πραγματική) ν’ αναπαριστά ενδεχομένως μία σύνδεση και ένα αίτημα προς τα φροντιστικά πρόσωπα, δεν θα εξαντλούνταν διόλου σε αυτά, καθόσον έχει ήδη ταξιδέψει, μέσα στην ατομική ιστορία ενός προσώπου (το οποιο δεν «φύτρωσε», ούτε ζει στο πουθενά) για να εμπλουτίσει τα νοήματά του, αλλά και το ψυχικό υπόβαθρο, από το οποίο εκπηγάζει. Το εξίσου όμως σημαντικό εδώ εντοπίζεται στην ετοιμότητα του δεύτερου προσώπου να παραλάβει μία «πρόσκληση» -η οποία όμως ενδέχεται να μην έχει ποτέ «αποσταλεί»- λόγω της επιθυμίας του να πλαισιώσει τρυφερά το πρόσωπο αυτό.

Βλέπουμε λοιπόν πως τα αιτήματα, οι «προσκλήσεις...» και οι διαφορετικές πλαισιώσεις ξεπετάγονται ξαφνικά..., εκεί όπου οι «αρμόδιοι(;)» έχουν επιθυμία να τα παραλάβουν...]

--------

Μιλώντας περισσότερο γενικά πλέον, έχω καταλήξει πως τα μεταβιβαστικά φαινόμενα πρέπει να είναι σχετικώς πολύπλοκα. Ας θέσουμε ένα παράδειγμα:

Υπάρχουν γυναίκες που έχουν ζήσει σε οικογενειακά περιβάλλοντα, όπου το πρόσωπο που έφερε τον πατρικό ρόλο υπήρξε αρκετά περιορισμένο, στο λόγο, το δυναμικό ή την ψυχοσυναισθηματική του λειτουργία (όσο μπορούμε να κατανοήσουμε και να εξηγήσουμε, σε τι συνίσταται ο ρόλος αυτός, από τη στιγμή που κάποια ανδρογυνία (όπως έχουν υποστηρίξει διάφοροι ψυχολόγοι και συμφώνησα κι εγώ μαζί τους) αποτελεί καλύτερη εξέλιξη στη γονεϊκή ανατροφή...).

Στις περιπτώσεις δε που ο «πατέρας» έχει εξελίξει συντονικά παρανοϊκά στοιχεία, εκδηλώνοντας σχετική -στα διαγνωστικά εργαλεία- διαταραχή προσωπικότητας, ο πατρικός ρόλος και λόγος εκβάλει, μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον, όχι μόνο ανυπόστατος, αλλά και απροσπέλαστος (λόγω της απόσυρσης του πατέρα). Αυτό σημαίνει πως ο πατέρας περισσότερο «φημολογείται» απειλητικός, από τη μητέρα (για να βολεύει συμφεροντολογικά τις δικές της καταβροχθιστικές ανάγκες, που δεν γνωρίζουν ένα τέρμα...), ή διεκπεραιώνεται, για να καταλήξει να διεκδικήσει την αμάσητη και πρωτόγονη υποταγή των θυγατέρων, εξελίσσοντας όμως περαιτέρω τα γονεϊκά μοτίβα της έλλειψης ορίων, πράγμα που ενδέχεται να βασανίσει ανυπόφορα τα νευρωσικά, τα δύσκολα (ιδιοσυγκρασιακά) παιδιά μίας οικογενείας, τα οποία θ’ αναζητήσουν τις «δεξαμενές» εκδραματίσεων των παθών τους.

Και όμως οι γυναίκες αυτές έλκονται από ένα είδος μαρτυρικής, αλλά παράλληλα εξιδανικευτικής αρρενωπότητας και αναρωτιέται κανείς, που, στα κομμάτια, το έμαθαν αυτό. Πολύ απλά, το χώρο που άφησε κάποιος κενό, είτε από αδυναμία, είτε λόγω ψυχοπαθολογίας ή εξαιτίας κάποιας άλλης ολιγωρίας, τον σφετερίστηκε λαίμαργα ο άλλος. Έτσι, αυτό που εκδραματίζουν (που ψάχνουν) κυρίως οι γυναίκες αυτές, στις ερωτικές αναζητήσεις τους, αφενός (και δυστυχώς) αφορά στο επαναλαμβανόμενο, προμηθεϊκό μαρτύριο της απόπειρας προσέγγισης ενός απρόσιτου εραστή/γονέα που τελικά θα «ενδώσει...» θεραπεύοντας... το τραύμα του ακυρωτικού και απροσπέλαστου πατέρα... Αφετέρου εκδραματίζουν (δηλαδή συναντούν και βρίσκουν) τον τρόμο και την καταβροχθιστικότητα που βίωσαν στη σχέση τους με το εγγύτερο φροντιστικό (μητρικό) πρόσωπο, που στο πρόσωπο άλλων ανδρών μεταφράζεται ως ασύνειδη «τρομακτική(;)», μάλλον απειλητική και αδυσώπητη (αλλά επιθυμητή) αρρενωπότητα.

Marc Chagall

Η σεξουαλικότητα και κυρίως η «ερωτροπικότητα» των κοριτσιών αυτών παράγει μία ασύνειδη αμυντική εξιδανίκευση -δηλαδή έρωτες χωρίς «εμπράγματο» αντικείμενο- πίσω από την οποία κρύβεται αφενός ο απροσπέλαστος πατέρας, αφετέρου (λόγω  θυματοποίησης (σύνδρομο της Στοκχόλμης), ως αντιδραστική άμυνα επιβίωσης) η καταβροχθιστική, «τρομακτική» μητέρα, προκειμένου να γίνει επεξεργάσιμος και χειρίσιμος ο τρόμος που εκείνη προκαλεί. Όλο αυτό το πλέγμα «αιτημάτων και σημασιών» δημιουργεί μία εσωτερική συνθήκη, που όπως έχω ήδη υποθέσει, «θα ταξιδέψει μέσα στην ατομική ιστορία της ενδιαφερομένης», για να εμπλουτίσει, μέσα στα κοινωνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα, τα (ατομικά) συμπτώματα και να διαμορφώσει, εκ νέου, τα αιτήματα που θα μεταβιβαστούν στους ετεροφυλόφιλους συντρόφους ή εραστές.

Κάπου εδώ ερχόμαστε να αναρωτηθούμε: Είναι όλοι αυτοί οι άνθρωποι καταδικασμένοι σε επαναλαμβανόμενες, ατελέσφορες αναζητήσεις σχέσεων, όπου μεταβιβάζονται, ατέρμονα, βασανιστικά μοτίβα οικογενειακών διασυνδέσεων, χωρίς ευκαιρίες επίτευξης μίας Ρεαλιστικής Αγάπης; Ποια είναι η ισχύ όλων αυτών των μοτίβων, αν λάβουμε υπόψη πως οι γονεϊκοί ρόλοι (όταν δεν επιτελούνται εγκληματικά και διαστροφικά) δεν εκβάλουν μονοδιάστατα, ούτε κατά τρόπο κατηγορηματικό και απόλυτο, πολύ περισσότερο, όταν οι απόγονοι φιλτράρουν τις ανάγκες τους, μέσα από ανθρώπινες σχέσεις που επουλώνουν, αναπλαισιώνοντας μέχρις ενός σημείου τα τραύματα;

Μέσα από τέτοιους συλλογισμούς (εξελίξεις) και σχετικά βιώματα, έφτασα στην κατάληξη πως οι εξελίξεις προέρχονται από τη δημιουργική αξιοποίηση του ελλείμματος. Αυτό, μεταξύ άλλων, σημαίνει πως τα οικογενειακά περιβάλλοντα συχνά είναι ή γίνονται, εν δυνάμει, εχθρικά (λόγω της μεταβίβασης διαγενεακών σφαλμάτων), έως και αδυσώπητα εχθρικά. Παρ’ όλα αυτά, πάντοτε βρίσκονται πρόσωπα περισσότερο ή λιγότερο «κατάλληλα...» (για τον καθένα) που «πλαισιώνουν» άλλα πρόσωπα (κάνοντας όλοι τις μεταβιβάσεις τους, χωρίς την οποία η επικοινωνία και η επιβίωση θα ήταν αδύνατη), γιατί οι ανάγκες..., είναι ιδιαίτερα κοινές...

Καληνύχτα σας
 © 2017 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Δευτέρα 6 Νοεμβρίου 2017

Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑΣ, Η ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ


...γιατί... ποιος είναι σημαντικός...

Αυτή την κουβέντα απηύθυνε, σε μένα, κάποτε ο φίλος μου ο Γ. αιφνιδιάζοντας με κάπως και ήταν ακριβώς εκείνη την άχρονη στιγμή που πράγματι εμπέδωσα ότι ουδείς «εστί» σημαντικός, όταν δεν προϋποτίθεται η αυτοσύνειδη (αυτο)ένταξη του ατόμου μέσα σε μία συλλογικότητα που, έστω θεωρητικώς, ξεπερνάει το μονοσήμαντο και παραποιητικό όριο ενός αυθαίρετα καθορισμένου οίκου.

Υφίσταται μία διάχυτη αίσθηση, πολύ περισσότερο στις μέρες μας, με τη διεύρυνση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπου πολλοί αναζητούν ένα «βήμα» κι ένα ρόλο να «πρωταγωνιστήσουν», ότι διανύουμε την εποχή του «Εγώ» και, απ’ ό,τι ερευνάται και συνομολογείται!…, δικαίως...

Η έννοια της σημαντικότητας είναι όμως σχετική, αν λάβουμε υπόψη πως το σύστημα είναι αυθύπαρκτο, υφίσταται και αναπαράγεται αυτόνομα και αυτοτελώς, ουδόλως μας χρειάζεται, ακόμη και όταν κάποιοι από εμάς διαθέτουνε τις απαράμιλλες ικανότητες μίας αυθεντίας, όπως ο Einstein. Τούτο μας προβληματίζει ακόμη περισσότερο, όταν αντιλαμβανόμαστε πως τέτοιου είδους προσωπικότητες μάλλον γεννιούνται και πεθαίνουν ανά πάσα ώρα και στιγμή.

Κανείς μας δεν δύναται να προσδιορίσει τον εαυτό του, παρά μόνο «σε σχέση με...», πράγμα το οποίο σημαίνει πως η «ταυτοποίηση...» γίνεται μέσα σ’ ένα φυσικό, οικολογικό αλλά και κοινωνικό και ιστορικό περιβάλλον το οποίο μας ορίζει, όχι μόνο μέσω των πολιτισμικών και των θεσμικών, αλλά και των συναισθηματικών εισροών, αν λάβουμε υπόψη πως εξελίσσουμε την «πράξη» και τη λειτουργία μας, μέσα από τις αντανακλάσεις της «ταυτότητάς…» μας, για τις οποίες οι ψυχαναλυτικοί μηχανισμοί της προβολής μπορούν να διαθέσουν (...εάν το θέλουν...) πολυδιάστατες και σημαντικές ερμηνείες.

Όλα τα παραπάνω σημαίνουν πως τα άτομα δεν διαθέτουν ένα αυθύπαρκτο χαρακτηρολογικό υποσύστημα (καλό ή κακό...) και πως αυτό οικοδομείται και σμιλεύεται (ή όχι;…) μέσα σε χώρους φυσικούς, κοινωνικούς και διαπροσωπικούς, όπου, ειδικά στους τελευταίους, η εκβολή της γενικότερης λειτουργίας ενός ατόμου υποπίπτει στη λειτουργία των συναισθηματικών και αντιληπτικών εκροών των άλλων προσώπων. Είμαστε δηλαδή (και) δημιουργήματα των άλλων.

Αυτό συνεπάγεται, εξ ανάγκης, πως χωρίς τη λειτουργία των άλλων δεν δημιουργούμαστε και δεν οικοδομούμαστε καν ως ψυχονοητικές υποστάσεις και πως κανείς δεν είναι τόσο διαφορετικός, τόσο ιδιαίτερος, τόσο μοναδικός και τόσο σημαντικός, με τον ίδιο τρόπο που κανείς δεν είναι τόσο καλοπροαίρετος, τόσο ευαίσθητος, τόσο περήφανος και τόσο ευσπλαχνικός, ή (με κάποιον τρόπο που ενδεχομένως θα τον βόλευε) τόσο «ιδανικός». Βάσει εξελιχτικών θεωρήσεων της ψυχολογίας, οι άνθρωποι περισσότερο μοιάζουμε παρά διαφέρουμε, υποτασσόμεθα δε (θα πρόσθετα εγώ), σε επαρκή βαθμό, σε μηχανιστικές γνωστικές και συναισθηματικές αντιδράσεις και μόνο η επιθυμία να αποκτήσουμε σχετική ενημερότητα, μπορεί να περιορίσει τις ατέρμονες και σύνηθα οδυνηρές εκδραματίσεις, όταν αυτές επισυμβαίνουν (διότι ο αυτοματισμός είναι και προσαρμοστικός, ίσως κυρίως προσαρμοστικός), γι’ αυτό και η ίδια έχω καταλήξει πως…

…μόνο στη γνώση υπάρχει «αθωότητα» (ίσως και κάποιο κύρος), πουθενά αλλού…

Παρ’ ότι ζούμε σε συλλογικότητες, δεν είμαστε ακριβώς «συλλογικοί», εννοώντας, με αυτό, πως το «ανήκειν» δεν είναι μία ακριβώς αυτονόητη συνθήκη.

Η οργάνωση, μέσα σ’ ένα χώρο, προϋποθέτει την αυτοοργάνωση και τούτη την ανάπτυξη ενός εσωτερικού λόγου που δεν συνθλίβεται κάτω από το βάρος της ασύνειδης «κανονιστικής (προκρούστειας) ενοχής», ή άλλων παραποιητικών αμυνών που υποδεικνύουν επιτακτικά και κατηγορηματικά τα πεδία στρατολόγησης ή κοινωνικής ένταξης και δράσης του υποκειμένου.

Oscar - Claude Monet 

Αυτό συνεπάγεται πως ένα πρόσωπο μπορεί κάλλιστα να καλλιεργήσει ένα λόγο κάποιες φορές λιγότερο αναμενόμενο, ο οποίος βασίζεται στο φιλτράρισμα των εισερχομένων, από διαφορετικές (πλέον) πηγές, πράγμα το οποίο αναχαιτίζει τη γνωστική και συναισθηματική μόνωση του προσώπου αυτού! Τούτο όμως γίνεται, κατά κανόνα, εφικτό, όταν οι γνωστικές ικανότητες και εκδηλώσεις ενός ατόμου μπορούν, εν δυνάμει και μέχρι ενός σημείου, να απελευθερωθούν από ένα περιοριστικό και εκδραματιστικό θυμικό, για να διεκδικήσουν τα δικαιώματα, αλλά και τις πολυπόθητες υποχρεώσεις τους, αναπλαισιώνοντας το συναισθηματικό χώρο, ο οποίος συμβάλει, με τη σειρά του, σθεναρά στην πνευματική επαγρύπνυση και ξυπνώντας ενίοτε ακόμη και την τρυφερότητα ή/και την ανιδιοτελή αγάπη και εκτίμηση των ξένων.

Εξελίσσοντας την εξέταση αυτή, θεωρώ βαθύτατη ανθρώπινη ανάγκη να δικαιώσει ή έστω να δικαιολογήσει κάποιος την ύπαρξή του, εννοώντας, με αυτό, «να μην έχει υπάρξει εις μάτην», αλλά να έχει ορίσει ή να δρομολογεί τη χρησιμότητά του, έστω σε κάποιο, αν όχι σε περισσότερα πεδία της ζωής…

Η αυτοοργάνωση, για την οποία μίλησα παραπάνω, δεν πρόκειται να πατήσει ποτέ πραγματικά στα πόδια της, εάν ο ενδιαφερόμενος δεν βρει το δρόμο ν’ απολέσει, να «θυσιάσει...» -τρόπον τινά- το «Εγώ...» του (όπως ακριβώς δεν έκανε ο πρωταγωνιστής στη «θυσία» του Tarkowski), το οποίο βέβαια δεν είναι μία απλή ή εύκολη διαδικασία, αφήνοντας όμως κατά μέρος τον ιδανισμό της μελοδραματικής/ ναρκισσιστικής «θυσίας...» (ή αυτοθυσίας...), η οποία εξάλλου δεν είναι τίποτα παραπάνω από μία εξέλιξη, βάσει μίας ερμηνείας (πετυχημένης ή άστοχης, δεν έχει σημασία), για την ψυχονοητική και φυσική «επιβίωση…» του ατόμου ειδικότερα και του ανθρώπου γενικότερα.

Πίσω από το παραπάνω «συναισθηματικό/ ιδεαλιστικό ανάπτυγμα», κρύβεται μία ξεκάθαρη ποσοτικοποίηση, κάτι δηλαδή ολότελα πρακτικό και μετρήσιμο ενδεχομένως, για τους ειδικούς της πειραματικής ψυχολογίας:

Συνοψίζοντας, θεωρώ συνεπώς πως η αίσθηση του «ανήκειν» διαμορφώνεται στη βάση της χρησιμότητας ενός ανθρώπου, μέσα στα περιβάλλοντά του. Μέσα από μία τέτοια εξέλιξη της ζωής επουλώνεται το «τραύμα…», το οποίο, εάν παραμείνει ανεξέλεγχτο, θα προξενήσει μία εσωτερική και εξωτερική σχάση (συνεπώς και επιστημονική..., για την οποία θα μιλήσω σε επόμενο άρθρο), με πολύ σημαντικές επιπτώσεις και με διαγενεακές μεταβιβάσεις των σφαλμάτων. Στη θέση λοιπόν του να εκδραματίζεται επαναλαμβανόμενα και νοσηρά το τραύμα, που «μπήγεται, σαν μαχαίρι, στην καρδιά του άλλου», δημιουργείται ένα πλαίσιο πολυποίκιλων εισροών και εκροών το οποίο αναχαιτίζει και κρατάει απέξω τον τρόμο της απωλείας της φυσικής υπόστασης και τον τρόμο της σύνθλιψης, κάτω από το αδυσώπητο σύμπαν που πέφτει τεράστιο, πάνω σ’ ένα σώμα το οποίο διαλύεται μέσα στην πνευματική και συναισθηματική του μοναξιά…

…για να μην καταλήξει κάποιος (που έχει «σπαταλήσει(;…)» ...εάν έχει προλάβει..., τα όποια χρόνια της ζωής του)  μ’ ένα τεράστιο αίσθημα κενού, θλίψης και απόγνωσης, να παρακαλάει γονυπετής τον Χάροντα να άρει μία δικαιοσύνη που καλώς ή κακώς, ευτυχώς ή ατυχώς δεν επιδέχεται καμίας ερμηνείας, πέρα από μίας…

Vincent van Gogh
 
Αντίστροφα τώρα αυτής της υποκρύπτουσας ποσοτικοποίησης του συναισθηματικού/ ιδεαλιστικού αναπτύγματος, αυτό που, με κάθε ειλικρίνεια, θα επιθυμούσα να κοιτάξω, εάν μπορέσω και να καταλάβω κάποια στιγμή στη ζωή μου, εύχομαι όχι αδιάκριτα, αλλά ακραιφνώς! είναι το «συναισθηματικό/ ιδεαλιστικό σύμπτυγμα» που υποκρύπτεται μίας ελκυστικής ποσοτικοποίησης της υγιούς ψυχονοητικής και κοινωνικής συμμετοχής και δράσης (τις συναισθηματικές/ ιδεαλιστικές συνδηλώσεις δηλαδή που υποκινούν αυτή τη δράση), πηγαίνοντας κόντρα αυτή τη φορά στην καταγγελθείσα ψυχαναλυτική νοοτροπία να εξετάζει πάντοτε το άρρωστο, το νοσηρό και το παθολογικό,

...ισχυριζέμενη πλέον πως η ψυχανάλυση μπορεί να εξελίσσεται σε μία λιγότερο στατική και δομική θεωρία, αν και ενδεχομένως πλουραλιστική, πολύ περισσότερο να μετατρέπεται σε μία πολυσήμαντη και δυναμική διαδικασία ενδοατομικής έρευνας, για μία περισσότερο επιτυχή, αν μη τι άλλο λιγότερο συγκρουσιακή και κυρίως ατελέσφορη διαπροσωπική συναλλαγή...

Καλή σας μέρα και καλή συνέχεια,
© 2017 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Τετάρτη 11 Οκτωβρίου 2017

ΕΙΣ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ


Ένα πρόσωπο μπορεί να υποσημανθεί ως ο δέκτης συγγενών ερωτημάτων:

  «…τι θέλεις από 'μένα;…»
 «…ποιος είμαι εγώ;…» ή «…είμαι εγώ ΑΥΤΟΣ;…»
Και κάτι ακόμα…

«Είναι ΑΥΤΟΣ ο Άντρας σου;»
«…γιατί δεν είμαι...εγώ;…  θα έπρεπε να είμαι…εγώ;…»


Και κάπου εδώ συναντάμε τον Λακάν, όταν (θα τολμήσω έναν νεολογισμό) μας «γνωστικοποιεί», (δηλαδή όταν περνάει και μετατρέπει, κατά τη λογική του, την αίσθηση, για κάτι, σε γνωστικό) τι ρωτάει το βρέφος τη μητέρα ή η «υστερική» τον ψυχαναλυτή. Στο πλαίσιο αυτής της θεώρησης, θα ισχυριζόμουν πως γνωρίζω πια πως όταν κάποιος λάβει την απόφαση να «κατέλθει» στην «ερώτηση», τότε μία αληθινή απάντηση του αναλογεί, αλλά όχι γι’ αυτό που είναι ο ερωτών, αλλά γι’ αυτό που βιώνει ο "άλλος" πως είναι ο ίδιος, γι' αυτόν που τον ρωτάει. Ασφαλώς, με αυτή τη διαπίστωση, δεν επιχειρείται ουδεμία απεύθυνση, επί συγκεκριμένου, απλώς τονίζεται η επισήμανση της ασυνείδητης ανάγκης πολλών προσώπων να μαθαίνουν ...ποιοι μπορεί να είναι αυτοί..., κυρίως μέσω του ...ποιοι μπορεί να είναι για τους άλλους...

Φαίνεται πως η εκκίνηση μίας ιστορίας περιέχει μέσα της και το σπέρμα της κατάληξής της (όπως ακριβώς η μέθοδος μίας έρευνας συνιστά την καταβολή του αντικειμένου της έρευνας) και το αφήγημα αυτό δύναται να επαναληφθεί, όταν οι μεταβιβάσεις, από τους κηδεμόνες, επαναλαμβάνουν την οιδιπόδεια διασύνδεση, με αυτούς. Αυτό σημαίνει πως μία ιστορία επαναλαμβάνεται, μόνο και μόνο επειδή οι άνθρωποι προεκτείνουμε τις ταυτίσεις μας, από τα γονεϊκά πρόσωπα, σε πρόσωπα του περιβάλλοντός μας, αναπλαισιώνοντας στάσεις ή πρακτικές και εν τέλει τις αφηγήσεις των τελευταίων.

Αρνούμενη τις ψυχαναλυτικές θεωρήσεις, όπου το οιδιπόδειο είναι δομικής φύσης -θα μπορούσε κάλλιστα να προεκτείνει κάποιος, και υπαρξιακής- θα έλεγα λοιπόν πως δεν συμφωνώ με τον Λακάν πως τούτο συνίσταται σε μία αναπόφευκτη συνθήκη ευνουχισμού, κατά την οποία τίθεται σε λειτουργία ο «πατρικός νόμος», ο οποίος εισάγει το παιδί στο «συμβολικό». Και εννοείται, με την έννοια αυτή του λακανικού «συμβολικού», η εισαγωγή στη γλώσσα και κατ’ ανάγκη τους θεσμούς και τις δομές της κοινωνίας, εφόσον έχει πιο πριν καταστεί μη εφικτή η προοπτική συγχώνευσης του βρέφους με τη μητέρα, κατά την οποία το τέκνο υφίσταται, μόνο και μόνο για να «απαντάει» διαστροφικά στα δικά της ερωτήματα και ανάγκες και εν τέλει να την «ικανοποιεί».

Εξίσου δεν συμφωνώ με την παραδοσιακή φροϋδική θεώρηση, ότι πρόκειται για μία αναπτυξιακή κρίση, από την οποία το βρέφος θα περάσει κατ’ ανάγκην, προκειμένου να διαχειριστεί τις επικίνδυνες ενορμήσεις που αναστέλλουν την κοινωνική συμβίωση και τη λειτουργία του πολιτισμού, ενώ παράλληλα θα παραλάβει τις κατευθυντήριες κοινωνικές γραμμές.


Και οι δύο θεωρήσεις, χωρίς να είναι διόλου αχρείαστες, βρίσκω πως είναι μάλλον μονοσήμαντες, καθόσον προβαίνουν σε μία μονολιθική διερευνητική αντιμετώπιση της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης και της κοινωνικής ένταξης του ανθρώπου, ενώ το υπόβαθρο της αντιμετώπισης του όλου ζητήματος έχει σε μεγάλο βαθμό πολιτισμική βάση και φαινομενολογικές ερμηνείες, πράγμα που καθιστά την όλη διερεύνηση ιδιαίτερα υποκειμενική. Προσωπικώς δεν είμαι αντίθετη με τις φαινομενολογικές θεωρήσεις, αντιθέτως, μάλιστα λαμβάνω υπόψη πως ο κλάδος βρίθει από τις θεωρητικές κατασκευές των διαφορετικών σχολών, οι οποίες απορρέουν, σε μεγάλο βαθμό, από την ατομική ψυχολογία του εκφραστή. Όμως μία κάποια συνέπεια είναι απαραίτητη, προκειμένου να μην απόλλυται η επικοινωνία, μεταξύ των διαφορετικών σχολών και ασφαλώς των θεωρητικών τους.

Εάν εξετάσει κάποιος το όλο ζήτημα και λίγο βιολογικά, δεν φαντάζομαι πως θα έφτανε ακάματα στο συμπέρασμα πως η φύση εξελίσσει οντότητες με «σφάλματα στην αλυσίδα παραγωγής», έτσι ώστε αυτές να είναι υποχρεωμένες να υπερκεράσουν τον εαυτό τους, προκειμένου να επιτύχουν την επιβίωσή τους. Τέτοιου είδους τελεολογίες είναι μάλλον θρησκευτικές. Πιο εύκολα θα συμπέραινε κάποιος πως γεννιούνται οντότητες, με περισσότερες δυνατότητες, τις οποίες πρέπει να αναπτύξουν και να εξελίξουν μέσα στα περιβάλλοντα στα οποία διαβιώνουν, και από τις οποίες δύνανται να «διολισθαίνουν», με διαφορετικές συνέπειες ή επιπτώσεις.

Κρίνω πως ο ψυχικός μηχανισμός ή αλλιώς «ο μηχανισμός ψυχικοποίησης των συμβάντων» δεν έχει λόγο να περιλαμβάνει μετατροπές της ίδιας της φύσης των οντοτήτων, από την οποία ενδέχεται να «μαστίζονται» ισοβίως, αλλά κυρίως των περιβαλλοντικών πραγμάτων τα οποία οργανώνει και οδηγεί σε μεταβόλιση, προκειμένου να εξελιχθεί η επικοινωνία και η επιβίωση τους, με όρους μακροβιότητας και διαχείρισης της ανακύπτουσας οδύνης. Είναι και φιλοσοφικώς ανυπόστατο να κρίνουμε πως ο ψυχικός μηχανισμός περιλαμβάνει «κατασκευαστικά λάθη» ή ειδικές δυσάρεστες «συνθήκες» ή «εμπόδια», που υπάρχουν μόνο και μόνο για να ξεπεραστούν, ώστε να επιτευχθεί η κοινωνική συμβίωση. Τέτοιες θεωρήσεις, για τη φύση του ανθρώπου, προκύπτουν από φαινομενολογικές κρίσεις που βασίζονται σε πολιτισμικές αρετές, για το επιτρεπτό και το ανεπίτρεπτο, αλλά και σε ερμηνείες, γύρω από το ζήτημα της εξυπηρέτησης των ανθρωπίνων αναγκών και των διαπροσωπικών επαφών.

Η ίδια καταλήγω πως το οιδιπόδειο συνιστά νεύρωση, με ποσοτικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά, όπως και οι υπόλοιπες νευρώσεις, και όχι αναπτυξιακό στάδιο που εξελίσσει την κοινωνικοποίηση. Καλλιεργείται στα γονεϊκά περιβάλλοντα και βασίζεται στην ικανότητα του βρέφους να συνδέεται και να αγαπά τα φροντιστικά πρόσωπα και εν συνεχεία τα πρόσωπα του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος, να δημιουργεί αντικειμενότροπες σχέσεις και να επενδύει ψυχοσεξουαλικά. Η καλλιέργεια της αγάπης θα ακολουθήσει, ενδεχομένως κατ’ ανάγκη ή κατά κύριο λόγο, τούτη τη σειρά επενδύσεων και θα εξελίξει τις συναισθηματικές και σεξουαλικές οδούς και τα προσωπικά νοήματα των πράξεων καθενός.

Περαιτέρω, η εισήγηση του Λακάν περιλαμβάνει, κατά τη γνώμη μου, το σφάλμα της ταύτισης του «νόμου», μίας κανονιστικής δηλαδή ψυχικής συνθήκης που οδηγεί στην κοινωνικοποίηση, με την πατρότητα (παραδοχή που δεν φαντάζομαι πως θα γινόταν αποδεκτή από τους σχετικούς εισηγητές), για την οποία πιστεύω πλέον πως πρέπει να εφεύρουμε καινούργιους ορισμούς. Ορισμούς που θα ανταποκριθούν και θα περιγράψουν αρτιότερα τις σύγχρονες κοινωνικές και διαπροσωπικές ανάγκες, αλλά και θα ξεκαθαρίσουν ποια είναι παράλληλα η φύση της μητρότητας. Η ίδια πιστεύω πως ο «νόμος» (le nom du pere) δεν φέρει «κοινωνικό φύλο, ή έστω φύλο με αποσοβούντα οικογενειακό ρόλο» ούτε περνάει στο τέκνο, όπως ισχυρίζεται ο Λακάν, με τη διαμεσολάβηση του μητρικού ρόλου, εφόσον η ίδια η μητέρα έχει ήδη μεταβολίσει τον πατρικό νόμο, ώστε να μην εμποδιστεί η σχετική διαμεσολάβηση στο παιδί. Η λειτουργία του nom du pere θα όφειλε εξάλλου να μπορεί να εισαχθεί περισσότερο άμεσα και ενεργητικά και να μην παραμένει στο έλεος της μητρικής διαμεσολάβησης ή του εγγύτερου κηδεμόνα. Προσωπικώς θεωρώ πως η αδυναμία οποιουδήποτε γονέα να θέσει όρια στον εαυτό του και η ελλειμματικότητα του άλλου μπορούν να οδηγήσουν τα τέκνα τους σε προβληματικές ταυτίσεις, αν όχι συγχωνεύσεις με τον πρώτο, ανεξαρτήτως του φύλου του.

Υπάρχουν κορίτσια που έχουν ταυτιστεί με τους πατεράδες τους, λόγω της μητρικής ελλειμματικότητας και του ναρκισσισμού του μητρικού προσώπου που στρέφει το κορίτσι προς έναν ασύνορο πατέρα, με ψυχοπαθολογικές επιπτώσεις και επιπτώσεις σε περισσότερους τομείς της ζωής. Ενώ υπάρχουν αγόρια που έχουν ταυτιστεί με καταβροχθιστικές και νοσηρές μητέρες, λόγω της «ανυπαρξίας» ή της ολοσχερούς «ακύρωσης» του πατρικού προσώπου, με επίπτωση μία ισχυρή διαφυλική και κοινωνική ανάσχεση και ενδεχομένως την παρουσία ψυχωσικής συμπτωματολογίας. Ενώ τέλος υπάρχουν περιπτώσεις όπου η υπερεμπλοκή του ομόφυλου γονέα υποτάσσει σεξουαλικά το παιδί σε αυτόν, επιδρώντας στο σεξουαλικό του προσανατολισμό, μέσω του οποίου αυτό χειρίζεται τη δύναμη του γονέα. Βέβαια αυτή η παραδοχή δεν συνεπάγεται την κοινωνική αξιολόγηση του σεξουαλικού προσανατολισμού, καθόσον αυτός μπορεί να εκδηλωθεί ποικιλοτρόπως, κάτω από τελείως διαφορετικές συνθήκες και πολιτισμικά και ιστορικά περιβάλλοντα. Μέσω αυτής της παραδοχής γίνεται απόπειρα να ερμηνευτεί όχι τόσο μία πλευρά του σεξουαλικού προσανατολισμού, αλλά ο τρόπος που το σεξουαλικό κανάλι παραλαμβάνει και διευθετεί τα άγχη, με τη θεραπεία της λιβιδινικής συνδρομής.


Αν και το όλο ζήτημα χρήζει ενδελεχούς εξέτασης, κάποια συμπεράσματα θα μπορούσαν να εξαχθούν. Αφενός πως οι ταυτίσεις μπορούν να είναι πολυποίκιλες, αφετέρου πως είναι αναγκαίο να περιλαμβάνουν και τους δύο κηδεμόνες ασχέτως του ποιος φέρει ή πρέπει να φέρει την πρωτοκαθεδρία. Αυτό είναι ένα θέμα που μπορούμε να διερευνήσουμε μελλοντικά.

Συναφές με τα προηγούμενα είναι πως οι γονείς που φέρουν, σε κάποιο βαθμό, και τις δύο λειτουργίες μέσα τους είναι οι πλέον ικανοί γονείς. Πέραν τούτου, συναντάμε συχνά ανθρώπους οι οποίοι, παρά τις όποιες διαπροσωπικές τους εκβολές ή την ποικιλία των κινήτρων τους, μπορούν να γίνονται τόσο μητέρες όσο και πατέρες, για τους άλλους, και αυτή την ψυχολογική ανδρογυνία τους είναι εφικτό να «μεταφέρουν» σε αυτούς που δύνανται να ταυτιστούν μαζί τους ή να παραλάβουν προβαλλόμενα τμήματα του εαυτού τους.


Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το «Υπερεγώ» δεν διαμορφώνεται ακριβώς και τελείως έξω από το «Εγώ», αλλά προεκτείνει το τελευταίο σε ένα οραματιστικό μέλλον, ενώ διατηρείται απαραίτητα η πληροφοριακή διασύνδεση με τις περισσότερο συναισθηματικές πλευρές της ύπαρξης που στη γνωσιολογία του Freud, προσωπικώς θα ταύτιζα με το «Εκείνο». Η ψυχονοητική υπόσταση του ανθρώπου είναι, κατά τη γνώμη μου, άρρηκτη, όταν αυτός δεν «ασθενεί». Κάθε μία από τις διαστάσεις αυτές της προσωπικότητας φέρει μέσα της τις άλλες δύο, ενώ ως σύνολο διατηρούν την ενότητα, αλλά και το «άχρονο» της υπόστασης του ατόμου.

Προχωρώντας πια στην εξέταση ενός περισσότερο παραδοσιακού ψυχαναλυτικού θέματος, του θέματος της ταύτισης του υιού με τον πατέρα του, κατά την οιδιπόδεια λύση, θα διατηρήσω, κυρίως στο υπόβαθρο, τη συμπερίληψη των δύο προηγούμενων θεωρήσεων, μέσα σ’ ένα πλαίσιο σκέψης περισσότερο δικό μου.

Τίθεται, κατ’ αρχήν, το ερώτημα:

...θέλω να γίνω  ΑΥΤΟΣ… γιατί μόνον έτσι μπορώ να κατακτήσω συμβολικά Eκείνη;…
ή
...πηγαίνω σ’ Εκείνη.... γιατί Αγαπώ Αυτόν;… γιατί υιοθετώντας το ρόλο του γίνομαι ΑΥΤΟΣ;…

Τελικά το ερώτημα που τίθεται είναι: Ποιος είναι ο πραγματικός στόχος και ποιο το αντικείμενο της επιθυμίας του Υιού; Η μητέρα, ως συναισθηματική και σεξουαλική επένδυση σε άλλες γυναίκες ή ο Πατέρας, ως σύμβολο δύναμης, αυτοτέλειας και εξουσίας, ιδωμένος σε πρόσωπα του περιβάλλοντος του υιού; Εάν συμβαίνει το πρώτο, τότε είναι δυνατόν περαιτέρω να αναρωτηθούμε, «επανασυντίθεται στον ενδιαφερόμενο το ερώτημα της πρωταρχικής σκηνής;» Δηλαδή, «Κάνουν σεξ Αυτός κι Εκείνη;» (ήτοι οι παραλήπτες των μεταβιβαστικών συναισθημάτων). Ενώ εάν συμβαίνει το δεύτερο και εφόσον αυτή η εσωτερική συνθήκη δημιουργεί μεταβιβάσεις, σε πρόσωπα του περιβάλλοντος, μπορεί αυτή η μεταβίβαση να οδηγήσει σε «επαναλήψεις της ίδιας ιστορίας», ακόμη και της ιστορίας γενικότερα; Δηλαδή, μπορεί η ψυχολογική «ιστορία» του υποκειμένου να εντοπιστεί σ' ένα έτερο αφήγημα και αυτό να οδηγήσει σε μία επανάληψη του αφηγήματος αυτού, από το πρόσωπο αυτό;

Και στις δύο περιπτώσεις, η απάντησή μου θα ήταν καταφατική. Ναι τίθεται το ερώτημα της πρωταρχικής σκηνής -που θέτει σε αμφισβήτηση το αναμενόμενο αντικείμενο της επιθυμίας- αλλά αυτό που περισσότερο εμένα ενδιαφέρει είναι πως ο τρόπος που συνδέεται ο υιός με τον πατέρα του, θα μεταβιβαστεί σε πρόσωπα του περιβάλλοντος που μπορούν και θέλουν να παραλάβουν αυτές τις μεταβιβάσεις, προκειμένου μία αφήγηση να καταστεί κοινή και να επαναληφθεί. Και έτσι προκύπτει μία ταύτιση, με ένα πρόσωπο που φέρει το είδος του γονεϊκού τρόπου, με το οποίο είναι εξοικειωμένος ο ενδιαφερόμενος, ώστε να προχωρήσει πλέον ο τελευταίος στην επανάληψη της ιστορίας του πρώτου, αλλά πάντοτε με τις προεκτάσεις που αυτή θα λάβει λόγω της ενεργητικής συμμετοχής και των αναγκών του δεύτερου, που επιμένει να παραλαμβάνει τη σκυτάλη της ψυχολογικής θέσης του θετού πατέρα.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δύο πρόσωπα ενδέχεται να επικοινωνήσουν ασυνειδήτως, μέσω της συμπερίληψης των «Κοινών Τους Αναγκών» σε μία αφήγηση που προεκτείνει και εξελίσσει τον εαυτό της στο μέλλον. Συνέπεια αυτού, κάποιοι άνθρωποι μπορούν να εμπεδώσουν τα δικά τους δεδομένα, με το ν’ αναδιατυπώνουν μία αφήγηση ή μία θεωρία που προκύπτει μέσω μεταβιβάσεων και ταυτίσεων με όμορα πρόσωπα.

Για να συνεχίσω πια την προηγούμενη κουβέντα, τα παραπάνω ερωτήματα θα απαντηθούν, εφόσον συναντηθούν στον ψυχονοητικό χώρο του ενδιαφερόμενου οι διαδικασίες που εξελίσσουν την ταύτιση με τον πατέρα, αλλά και τα νοήματα που προκύπτουν από την ταύτιση αυτή. Η ψυχανάλυση ή η ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία, τις οποίες εγώ δεν ξέρω σε ποιο βαθμό πλέον διαχωρίζω, φαίνεται να διαθέτουν την πρωτοκαθεδρία.

Επεκτείνοντας τη σχετική συζήτηση μπορούμε να αναρωτηθούμε, για το ποιες θα μπορούσαν να είναι οι πλευρές, οι συνιστώσες ή απλά και μόνο οι περιγραφικές διαστάσεις μίας δυσφορικής πατρικής εμπλοκής ή μίας πατρικής υπερεμπλοκής:

Πολύ συχνά μπορεί να δούμε μία αποκοπή και αποβολή του συναισθήματος και μία γνωστική επαναδόμηση στη θέση του, προκειμένου το παιδί να προστατευτεί από τις συναισθηματικές του αξιώσεις από τούτο τον γονέα. Αυτή η κατασκευή αφενός υποκαθιστά το ρόλο του συναισθήματος, στη διαπροσωπική συναλλαγή, αφετέρου και κατά συνέπεια δρομολογεί μία ασυνείδητη, αλλά καταναγκαστική ταύτιση με την πατρική φιγούρα, ούτως ώστε ένα τέκνο να αντεπεξέλθει στις ανάγκες του πατρικού φορτίου, όπου, λόγω της διαφοράς δυναμικού, ακυρώνεται ο «λόγος» του παιδιού.

Δεν είναι λάθος εδώ να πούμε πως η λειτουργία του «πατρικού νόμου» του Λακάν διαταράσσεται από τον «πρωτόγονο φροϋδικό πατέρα» (δηλαδή τον χωρίς όρια, ή τον απορριπτικό πατέρα) και οπωσδήποτε από την υποταγή της μητέρας σε αυτόν, η οποία αρνείται ή κυρίως αδυνατεί να διαμεσολαβήσει το nom du pere, στον υιό.

Εάν η μητέρα εκφράζει κυρίως υποταγή προς τον πατρικό λόγο, με σχετική συναισθηματική εγγύτητα προς το παιδί, τότε το τελευταίο θα αξιώσει την υποταγή εκείνης σε αυτό, διεκδικώντας τη μητέρα, με το ίδιο στη θέση του πατρός του.

Ενδεχόμενα ο κυρίαρχος ασυνείδητος στόχος ή οι προτεραιότητες του μελλοντικού ενηλίκου θα διαμορφωθούν από τις δυνατότητες συναισθηματικής έκφρασης και από το βαθμό της μητρικής εμπλοκής, πράγμα που ενσταλάζει θετικές συναισθηματικές εμπειρίες στο παιδί. Η μητέρα ενδέχεται να εξοβελιστεί, ως συμβολική διεκδίκηση στο πρόσωπο άλλων ενηλίκων γυναικών, όταν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις «ασφαλείας» που θέτει ο πατρικός ρόλος -με την υποταγή της συμβολικής μητέρας- ή όταν η επιθυμία ταύτισης με τον πατέρα οδηγεί κυρίως σε υποταγή στο γούστο και την επιθυμία του τελευταίου. Αυτό σημαίνει πως η διεκδίκηση Εκείνης γίνεται συμπτωματική και πως ο κεφαλαιώδης στόχος συνίσταται στην οικειοποίηση του πατρικού «Λόγου», μέσω (εξίσου) της συμβολικής πια υποταγής του μητρικού προσώπου, όπως αυτό προβάλλεται στα πρόσωπα άλλων γυναικών.

Εάν, από την άλλη, η μητέρα έχει δείξει σημαντική ολιγωρία ή απόλυτη αδυναμία απέναντι στον πατέρα, τότε το παιδί θα στραφεί, κατ’ ανάγκη, στον τελευταίο και τα πράγματα μπορεί να γίνουν ιδιαίτερα επικίνδυνα αφού η αδιαφορία ή η καθίζηση του μητρικού ρόλου θέτει το παιδί στο έλεος ενός ολότελα «άκυρου» και χωρίς όρια γονέα. Ένα σχετικό παράδειγμα φαίνεται να είναι η υπόθεση ενός ανώτερου δικαστικού υπαλλήλου, του Daniel Paul Schreber που έπασχε από βαριά ψυχική νόσο, την οποία είχε μελετήσει ο Freud, αλλά και μεταγενέστεροι ψυχαναλυτές.

Για να συνοψίσω: Το οιδιπόδειο σύμπλεγμα δεν συνιστά, στη δική μου γνωσιολογία, ψυχική δομή που εκφράζεται σε κάποια αναπτυξιακή φάση αλλά νεύρωση -που βασίζεται στις ψυχικές και σωματικές ανάγκες και ικανότητες του ανθρώπου αλλά και στις βρεφικές επενδύσεις- όπου το αντικείμενο της επιθυμίας ποικίλλει. Εξήγησα σχετικά πως, για έναν υιό, το αντικείμενο της επιθυμίας (όχι της σεξουαλικής) ενδέχεται να είναι ο πατέρας και όχι η μητέρα και πως η επιθυμία, γι' αυτήν, μπορεί να είναι δευτερεύουσα και συμπτωματική. Μεταβιβάζεται μέσω το διαγενεακού σφάλματος (και γίνεται επιδημικό), όπως πολλές πλευρές της ψυχονοητικής και ψυχοπαθολογικής εξέλιξης του ανθρώπου, που προκύπτουν λόγω κάποιων συγκυριών, με αποδόσεις, στις οποίες δεν εντοπίζονται υποχρεωτικά ή έστω αποκλειστικά αρνητικές επαναλήψεις, εφόσον όλες οι ψυχολογικές εκδηλώσεις περιλαμβάνουν σημαντική επικοινωνιακή πλευρά.

Στη μεταβίβαση αυτών των συναισθημάτων, μέσα στο περιβάλλον ενός ανθρώπου, οι ταυτίσεις αυτές συνεπάγονται μία γνωστική επεξεργασία και πιο συγκεκριμένα μία κωδικοποίηση των στοιχείων της πραγματικότητας, κατά τρόπο που να εξυπηρετούνται τα παραπάνω προσωπικά μοτίβα συναισθηματικής έκφρασης και διαπροσωπικών συσχετισμών (μέσω των οικογενειακών μεταβιβάσεων), με ποικίλες συνέπειες, που θα μπορούσαν να αξιολογηθούν ποικιλοτρόπως.

Όμως, πέρα από αυτό, ενδέχεται να διαμορφωθεί ξεκάθαρα μία επίκτητη, τόσο εσωτερική όσο και εξωτερική δυσφορική πραγματικότητα η οποία υποστηρίζεται από τη δράση αμυντικών μηχανισμών, χωρίς να είναι δυνατόν αυτή η δυσφορία να αιτιολογηθεί από τις αντικειμενικές πλευρές ή τις εξελίξεις, μέσα στις πραγματικότητες αυτές.

Οι διαδικασίες ταυτίσεων, ακόμη και υπό την επήρεια του «οιδιπόδειου συνδρόμου» (έτσι όπως το εννόησα εγώ, κατόπιν της πρωτόλειας προσπάθειάς μου να τοποθετηθώ σχετικά) δεν καταλήγουν, κατ’ ανάγκη, προβληματικές. Οποιαδήποτε ψυχική εμπειρία, όταν γίνεται σταδιακά παραληπτέα, από την γνωστική και συναισθηματική επεξεργασία, μπορεί να αποδώσει καρπούς, ενδεχομένως πολύ περισσότερους από το να μην είχε υπάρξει καν η εμπειρία αυτή.

...σημασία έχει να γίνει επεξεργάσιμη η εμπειρία εκείνη που διαφορετικά θα προκαλέσει ρήγματα στο «άχρονο όλον» της προσωπικότητας...

© 2017 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')