Δευτέρα 15 Φεβρουαρίου 2021

Του Αγίου Βαλεντίνου

«…ορκίστηκα… τη μαχαιριά που μου ‘δωκες να σου την κάνω γέλιο…»

Και έτσι φαίνεται να ξεκινάει η ιστορία. Όμως η ιστορία έχει ήδη αρχινίσει, όταν το υποκείμενο πήρε την απόφαση να μάθει την αλήθεια για τον εαυτό του. Όχι, για να καταλήξει να αποδώσει ένα νόημα στη μιζέρια που είχε κυριαρχήσει στη ζωή του, κυρίως για να εγχειρίσει τον εαυτό του και να βγάλει από μέσα του τη μεταλλική ράβδο που του είχε διαπεράσει το στομάχι, μπουκώνοντάς το με μία βλαβερή και μιαρή τροφή… Μία ράβδος που μετατράπηκε σε στιλέτο με το οποίο επιτέθηκε, δικαιολογημένα μεν αλλά και κάπως βάναυσα δε, πληγώνοντας την περηφάνια και το κύρος, ας πούμε, του θεσμού.

Από εκεί και έπειτα όλοι οι εμπλεκόμενοι θα ανδρώσουνε το αίτημά τους, ο καθένας ως αίτημα ερωτικό, καθόσον η ερωτικοποίηση του αιτήματος λειτουργεί ως άμυνα ενάντια στην έκφραση αναγκών που εκκινούν από το βάθος της ιστορίας του ατόμου.  Η καταφυγή στην ερωτικοποίηση, ως αμυντικό μηχανισμό, δεν είναι υποχρεωτική. Τα χαρακτηριστικά δηλαδή της προσωπικότητας, και τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των ατόμων, μαζί με το υπόρρητο, το λανθάνον αίτημα που βρίσκει πρόσφορο έδαφος στην καρδιά του άλλου, θα γαλουχήσει τη σαγήνη η οποία θα εκφραστεί αμοιβαία, δηλαδή αμφίδρομα μέσα στο διυποκειμενικό. Αλλά ας τα εξηγήσουμε καλύτερα όλα αυτά.

 


Πίσω από ένα παιδί που «αντιδράει» κρύβεται συχνά η ανάγκη του να του «χορηγηθεί» ένα όριο, ώστε ο κόσμος του να γίνεται περισσότερο διαχειρίσιμος, νοηματοδοτούμενος και κατανοητός. Πίσω από ένα «πλαίσιο» που σε κάποιες περιπτώσεις φαίνεται να «αντιδράει», απέναντι σε μία φυσική και εύλογη πορεία πραγμάτων, κρύβεται η ανάγκη του να του δοθεί ένα μέτρο έκφρασης και ένα μέτρο ορισμού της τάξης. Αυτή ακριβώς η ανάγκη διακινείται μέσα σε ένα συλλογικό ασυνείδητο θεσμικό ρευστό, για να καταλήξει να καρπωθεί της προσοχής που του χρειάζεται την κατάλληλη στιγμή, αφού όμως έχει φιλτραριστεί από το ατομικό ασυνείδητο όσων λάβουν τη γενναία μάλλον απόφαση να εμπλακούν.

Έτσι, μία ασυνείδητη συλλογική – θεσμική «διάθεση» να επανέλθει η συλλογικότητα αυτή στο κέντρο της, δηλαδή στον «εαυτό» της, θα εκφραστεί μέσα από τα ατομικά ασυνείδητα αυτών των εμπλεκομένων. Οι τελευταίοι θα μπουν στον ψυχικό κόπο να την παραλάβουν (ή θα κάνουν τη θυσία! να την αποδεχτούν, για χάρη άλλου, χωρίς να τους αναλογεί), και να την απευθύνουν σε εκείνο το πρόσωπο, που με λανθάνοντα τρόπο έχει μεταβιβάσει στο «πλαίσιο» μία «απαίτηση» που έρχεται από τα βάθη της ατομικής του ιστορίας. Μία απαίτηση για μία ακαταμάχητη αγάπη και αναγνώριση, παρά το γεγονός ότι αμύνεται ενάντια σε αυτό που ήδη απαιτεί (γιατί η τροφή αυτή του σουβλίζει το ήδη μπουκωμένο του στομάχι), πράγμα που το κρατάει ισοβίως μέσα σε μία «ελευθερία» που δεν είναι εφικτό να «χρησιμοποιηθεί»…

 …δεν αντέχω να με τρέχεις άλλο, δεν είμαι τόσο δυνατός

…δεν μπορώ να σε «υπηρετώ» συνέχεια, δεν είμαι ατελείωτος

…δεν μπορώ να εκτελώ όλα όσα μου ζητάς, δεν σου είμαι αρκετός

Έτσι μία αδήριτη απαίτηση οδηγεί στην ανάδυση ενός πραγματικού παραπόνου, αλλά και του ατομικού αιτήματος  για δύναμη, απεραντοσύνη και πληρότητα, αιτήματα που μία «παντοδύναμη» αλλά απλησίαστη οντότητα θα μπορούσε -επειδή έχουν προϋπάρξει ως ανάγκες δικές της- να ικανοποιήσει…

Όπως είπα και στον φίλο μου τον Κ., η δουλειά των ειδικών ψυχικής υγείας (όσοι είναι φιλότιμοι και και όσοι είναι όντως ειδικοί…) είναι να σπεύδουνε συχνά να καθαρίσουνε… εκεί που κάποιοι άλλοι έχουνε βρωμίσει…

 

© 2021, Ελένη Κανακάκη, Ψυχολόγος

 

Πέμπτη 2 Ιουλίου 2020

Τα εργαλεία της ψυχοθεραπείας


Κάποιες έννοιες, παρ’ ότι φαίνεται να έχουν αποκτήσει μία «μουσειακή αξία», θέτουν εντούτοις στο διανοητικό φακό ανθρώπινες λειτουργικότητες που είναι κατ' ανάγκη διαχρονικές και θα ήταν σκόπιμο, κατ' εμέ, να ενταχθούν οργανικά και να προσαρμοστούν εργαλειακά στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία, ψυχαναλυτικού τύπου ασφαλώς.

Λένε… «με όποιον δάσκαλο καθίσεις, τέτοια γράμματα θα μάθεις». Εγώ βέβαια δεν υπήρξα διόλου διορατική δασκάλα έως τώρα, και δεν βλέπω να τα καταφέρνω και ποτέ, μάλλον ικανή «συνοδοιπόρος» για εκείνους που διαθέτουν ψυχική ποιότητα και αξία, άλλοι όμως είναι ή ήταν...

Τούτη λοιπόν ή λαϊκή ρήση έρχεται σε συνάφεια με τη δική μου διαπίστωση πως οι ψυχαναλυτές, στην επαγγελματική τους σταδιοδρομία, «πασάρουν ο ένας το “κουσούρι” του στον άλλο». Αυτό δεν είναι πάντοτε κακό, αρκεί να γίνεται πραγματεύσιμο από τα μέλη της θεραπευτικής δυάδας και να αποφεύγονται οι «αιμομικτικού» τύπου εμπλοκές, με όλες τις …ειδικές…, της «σχέσης», εξαιρέσεις…


Γιώργος Μποτονάκης

Αυτό που παράλληλα και σταδιακά θα ενισχύσει το ψυχοθεραπευτικό προσκδοκώμενο είναι η καλλιέργεια της «…ικανότητας…» (ας μην συγχέουμε εδώ την έννοια αυτή με εκείνες που αφορούν στις γνωσιοσυμπεριφοριστικές τεχνικές και στρατηγικές που είναι άλλης τάξης θέμα και διαφορετικής εργαλειακής αξίας) του «υποκειμένου» να συγκροτεί το «χρέος» του, πράγμα διόλου αυτονόητο για τους περισσότερους ανθρώπους. Αυτή η διάσταση του χρέους έγινε σε μένα αντιληπτή και αποσαφηνίστηκε μακροχρόνια στις ψυχαναλυτικές μου διαδρομές και εύχομαι να συνεχίσει να τροφοδοτεί την ψυχοδιανοητική μου υπόσταση στις «νεοσύστατές» μου διαδρομές.

Τούτο προέκυπτε μέσα από μηχανισμούς που διέπουν τη λειτουργία της ψυχαναλυτικής δυάδας -ως χαρακτηρολογικό όμως δεδομένο του «αντικειμένου» της ψυχοθεραπευτικής εργασίας, ακόμη και όταν αυτό ήτανε ή είναι απόν-, λόγω της μεταβιβαστικής λειτουργίας και της μεταβολικής δραστηριότητας του αντικειμένου της ψυχαναλυτικής δυάδας, έτσι όπως αυτά τα δύο διαδραματίζονταν στον ψυχαναλυτικό, μεταβατικό χώρο και λιγότερο ως συνειδητή τού αντικειμένου επιλογή.

Σημασία έχει πως το δεδομένο αυτό φέρνει στο ψυχοθεραπευτικό «φως» το γεγονός πως η καλλιέργεια -μεταξύ άλλων…- της ικανότητας του υποκειμένου να ανακαλύπτει και να εξευρίσκει το «χρέος» που αναλογεί στης δικής του τάξης «…έργα…» είναι αυτό που θα καλλιεργήσει διαφορετικά από τα προϋπάρχοντα σε αυτό «σενάρια», θα μεταφέρει σταδιακά σε έναν άλλο «τόπο» την «ιστορία» της ζωής του και θα οικονομήσει προοδευτικά τη «λύτρωσή» του.

Ποιοι θα μπορούσαν λοιπόν να είναι αυτοί οι διαφορετικοί, οι «νεοσύστατοι (για το υποκείμενο) τόποι», για τους οποίους θα ήταν εφικτό να περάσουμε σ' έναν ψυχαναλυτικό λόγο και ποιες είναι οι δυστοκίες που εμποδίζουν από αυτό το τελευταίο να συμβεί; γιατί μιλάμε κυρίως για τις «ιδέες» μας, τις «εγκρίσεις» και τις ψυχοδιανοητικές κατασταλάξεις μας και πολύ λιγότερο για όσα νοιώθουμε ανά πάσα ώρα και στιγμή; γιατί! μιλάμε κυρίως γι' αυτό που μας έχει ήδη συμβεί και όχι γι' αυτό που οσμιζόμαστε ότι θα μπορούσε να μας συμβεί; τι μας εμποδίζει και γιατί απ' όλα αυτά τα παραπάνω;

Γιώργος Μποτονάκης

Είναι σημαντικό όχι μόνο να περάσουμε στη δόμηση ενός «χρέους», βάσει ενός δυναμικού εσωτερικού εγκριτικού, αλλά και κατ' επέκταση να καταφέρνουμε κυρίως να το στοιχειοθετούμε, όπως κάνουμε με τους στόχους σε κάθε πραγματική επιστημονική εργασία, όσοι βεβαίως λειτουργούμε επιστημονικά. Αυτό μπορεί να γίνεται μέσα από διαδικασίες «…περάσματος…», οι οποίες θα δραστηριοποιήσουν και θα κινητοποιήσουν την οργανωτική διάθεση, τον έλεγχο και την εποπτεία του συνειδητού, χωρίς το οποίο τίποτα δεν μπορεί να γίνει.

…όπως είπε και μία μυθική φιγούρα, σε μία σχετική αλληγορία,

«εγώ έχω ήδη παραλάβει το χρέος το δικό μου..., κι εσύ έχεις τώρα παραλάβει το χρέος το δικό σου…, εάν δεν βρεις ο ίδιος τον τρόπο να το εκπληρώσεις… τότε κανείς δεν θα μπορέσει να το κάνει…


© 2020, Ελένη Κανακάκη, Ψυχολόγος

Πέμπτη 25 Ιουνίου 2020

Φόβος θανάτου


Η αμφιταλάντευση πάνω στα διαπροσωπικά κοινοπρακτικά δεν έρχεται κατ’ ανάγκη σε αντίθεση με μία προσανατολισμένη διαπροσωπική εμπιστοσύνη (παρ’ ότι αναδεικνύεται εδώ η σκοπιμότητα της ψυχαναλυτικής προσπέλασης του ζητήματος της μονιμότητας του αντικειμένου που έχει διερευνηθεί στο πλαίσιο της αναπτυξιακής θεωρίας), όταν αυτή η ψυχική στάση παραμένει αρκετά σταθερή στην υπηρεσία διευθέτησης των ψυχικών επιδιώξεων και νοηματοδοτήσεων.

Κάτι τέτοιο προϋποθέτει πως η διαπροσωπική εμπιστοσύνη (για ένα καλοκάγαθο και όχι κακόβουλο (θανατερό) αντικείμενο) μπορεί να δομηθεί σταδιακά, στο βαθμό που δομείται η ενδοατομική εμπιστοσύνη, κατά συνέπεια, στο βαθμό που μπαίνουν στο μικροσκόπιο και αναλύονται οι «μεταφράσεις» (από το υποκείμενο) των υπερκείμενων συμβολισμών της «παντοδυναμίας» και του «φθόνου».

Τούτο σημαίνει πως αυτό που ακριβώς μας ενδιαφέρει είναι ο βαθμός στον οποίο έχουν αναλυθεί οι μεταφράσεις αυτών των δύο σε ατομικούς ψυχικούς σταθμούς, οι οποίοι κατοχυρώνουν και επεκτείνουν τα «ιδιωτικά» νοήματα ζωής, τα οποία εκ νέου θα διαμορφώσουν τις ψυχικές και συμπεριφορικές τους εκβολές.

Salvador Dali

Με λόγια απλά, δύο πράγματα μας ενδιαφέρουν: Αφενός οι διαφορετικές εξελικτικές -για την ατομική ιστορία- μεταφράσεις, από το ίδιο το υποκείμενο, αυτών των υπερκείμενων βρεφικών συμβολισμών, σε ατομικά βιώματα, τα οποία εμπεριέχουν ψυχικά, συναισθηματικά, διανοητικά και κατόπιν διαπροσωπικά, κοινωνικά και ασφαλώς συμπεριφορικά δεδομένα. Αφετέρου, ο βαθμός στον οποίο ένα πρόσωπο έχει επιτύχει το διαχωρισμό του από το αντικείμενό του και την ταύτιση μαζί του, πράγμα που συνεπάγεται έναν παντοδύναμο έλεγχο αυτού, ως εκ τούτου το διαχωρισμό του αντικειμένου του από τα δικά του ψυχικά μέρη τα οποία συγκροτούν περισσότερο ή λιγότερο αποδεκτές αναπαραστάσεις του ψυχικού του εαυτού και τελεσίδικα του εαυτού στο σύνολό του εν γένει.

«…είμαστε μαζί, αλλά δεν παύουμε να είμαστε και χωριστοί…γι’ αυτό και μπορώ να είμαι για ‘σένα αυτό που τώρα είμαι…»

Οι ψυχολογικές θεωρίες είναι απόλυτα αναγκαίο να εκκινούν από τα δεδομένα της κλινικής και της έρευνας, ακόμη και όταν το εφαλτήριό τους είναι η «επιφοίτηση» και ο όρος αυτός δεν εμπεριέχει κάποια ειρωνεία. Σε κάθε περίπτωση, η θεωρία εξελίσσεται άρτι εμφανισθείσα, χρήζει κατά κανόνα επιπλέον υλικού…, ενώ αυτό που ενδιαφέρει στην κλινική πράξη είναι η εξατομίκευση και η επικαιροποίησή της στα διαχρονικά και συγχρονικά δεδομένα του ατόμου. Αυτό δηλαδή που γίνεται εμμέσως αντικείμενο της κλινικής «διερεύνησης» και ανάλυσης είναι ο τρόπος με τον οποίο η «θεωρία» «συναντάται» και «εκβάλει» στο παρόν και ακόμη περισσότερο στο «εδώ και τώρα» του υποκειμένου. …τι κάνει δηλαδή το υποκείμενο;…

"Κάνατε πολύ καλά και περάσατε πρώτα από το χώρο της φιλοσοφίας, κ. Κανακάκη", μου είχε δηλώσει ο κ. Μποτονάκης,* "η ψυχανάλυση έχει τελευταία κλειστεί πολύ στον εαυτό της"

Τι Προϋποθέτει, λόχου χάρη, στην πορεία της ατομικής ιστορίας, το «μίσος» ή ο «φθόνος» ή ο «φόβος» του υποκειμένου; ποιος ακριβώς είναι αυτός ο φόβος; πως διαφοροποιείται και εκφέρεται; πως στοιχειοθετείται σε «γεγονότα-βιώματα-σενάρια» ζωής και πως μπαίνει σε μοτίβα και σε μονοσήμαντες αντιστάσεις και σε ποιες «δεξαμενές» εκβάλει; πως συντηρείται; σε τι έγκειται δηλαδή το βαθύτερο νόημά του για το υποκείμενο; οπότε, ποια είναι η ουσία του και τα ουσιώδη (όχι τα συμπεριφορικά) τελεσίδικά του για το υποκείμενο; και τέλος, τι συνεπάγεται ή συνεπιφέρει όχι μόνο ως συμπεριφορικό, κοινωνικό ή διαπροσωπικό αντίκτυπο, ακόμη περισσότερο στη χάλκευση καινούργιων νοημάτων τα οποία, μέσω μηχανισμών που εκτυλίσσονται κατά την ανατροφή και την πολιτισμική δημιουργικότητα, λειτουργούν ανανεωτικά στον εμπλουτισμό των μοτίβων που ήδη προϋπάρχουν, ορίζοντας καλώς ή κακώς τα «όρια» και τα «πλαίσια» λειτουργίας και τις «αξίες» του υποκειμένου; Όλα τούτα χρήζουν ψυχαναλυτικής (βιωματικής) κατά κανόνα διερεύνησης, ώστε να μην καταλήξουν (ως απαντήσεις) να συμπεριληφθούν στις γνωστικές άμυνες του ατόμου, όπως είναι η εξορθολόγηση, η τεχνολόγηση και η διανοητικοποίηση.

Τα όρια λειτουργίας του υποκειμένου δεν άπτονται, κατά τη γνώμη μου, της ηθικής φιλοσοφίας γενικώς ή του υποκειμένου ειδικώς, μάλλον της πρακτικής λειτουργίας του, κατά συνέπεια και κυρίαρχα της αισθητικής του και της αισθητικής ποιότητάς του. Το οποίον:

«…τι είναι αυτό που αναζητώ, ως αξία ύπαρξης, για μένα από τη ζωή;…».

Εν κατακλείδι, οι θεωρητικές εφαρμογές δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να στερούνται της εξατομίκευσής τους, η οποία συνεπάγεται τη διερεύνηση των ατομικών σταθμών, δηλαδή των προϋποθέσεων, ως ενορμητικά παράγωγα, σε συνδυασμό με τις ενδοψυχικές και ενδοπροσωπικές και αρκετά κατόπιν τις «εξωπροσωπικές» τους εκβολές και διακυμάνσεις.


Όταν το ασυνείδητο εισδύει απαλά στην καρδιά του συνειδητού,
τότε ο χρόνος υπεξαιρεί μέσα στο Θάνατο τη γόνιμή του αξία


* Ο κ. Γιώργος Μποτονάκης ήταν ψυχίατρος & ψυχαναλυτής, με πλούσια καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα και κοινωνική προσφορά


© 2020, Ελένη Κανακάκη, Ψυχολόγος