Παρασκευή 18 Οκτωβρίου 2019

Φόβος, Τρόμος και Ενοχή ΙΙ


Κάποιοι δηλώνουν ευθέως «ναι, είμαι κακός» ή «ναι, είμαι ρατσιστής» και πίσω από αυτό λανθάνει μία επιθετική διάθεση απέναντι στον συνομιλητή, στη βάση των «υποθέσεών» τους για τη γνώμη που έχει γι’ αυτούς ο άλλος, λες και πρόκειται για μία αμοιβαίως αναγκαία και αναπόφευκτη ενασχόληση. Τούτη η ομολογία προσιδιάζει του ατοπήματος του καμικάζι θανάτου, μόνο που σε αυτήν την περίπτωση δεν υφίσταται το σχετικό «σθένος» της αυτοχειρίας και αν επρόκειτο τέτοιες ομολογίες να επιφυλάξουν σοβαρή επίπτωση μάλλον δεν θα είχαν ειπωθεί.

H.R. Giger
https://www.youtube.com/watch?v=CCFx188UmXs&t=174s



Πολύ συχνά οι άνθρωποι παραμένουμε «μη φυσιολογικοί», επειδή δεν διαθέτουμε το «σθένος» να γίνουμε «φυσιολογικοί», καθώς φοβόμαστε «να αποδράσουμε από τη φυλακή των μοτίβων» επαναλαμβανόμενης εκδραμάτισης, η οποία βιώνεται διαστροφικά ως ευχάριστη. Στο αβυσσαλέο βάθος της εκδραμάτισης πάντοτε μα πάντοτε υποκρύπτεται ο ακραίος φθόνος του υποκειμένου ενάντια στην ίδια του την ύπαρξη. Αυτός ο φθόνος λόγω του γεγονότος πως είναι αβάσταχτος στο να ιδωθεί, ακόμη περισσότερο να κολυμπήσει κάποιος μέσα σε αυτόν, «παραφράζεται» χωρίς έγκυρη μεταφορά (προβάλλεται) από το υποκείμενο, δηλαδή μεταφράζεται (και μετατρέπεται από το υποκείμενο) σε φθόνο του αντικειμένου ενάντια στο υποκείμενο και μέσω της ταύτισης του υποκειμένου με το αντικείμενο, γίνεται φθόνος του υποκειμένου ενάντια στο αντικείμενο (και επαναπωθειται), όπου αντικείμενο είναι ο «εξωτερικός άλλος», ο οποίος δεν είναι κατ’ ανάγκη ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.

Γι’ αυτό λοιπόν η εκδραμάτιση λαμβάνει τον χαρακτήρα της εθιστικής ευχαρίστησης. Αφενός επειδή στο βάθος της λαμβάνει χώρα η (μαζοχιστική) αυτοτιμωρία με στόχο την αναγκαστική και καταναγκαστική εξιλέωση (πράγμα που το συναντάμε στους σχιζοφρενείς, όταν διαπράττουν εγκληματικές πράξεις και ασύνειδα επιδιώκουν να συλληφθούν), ακόμη περισσότερο, επειδή το αντικείμενο του φθόνου μεταφέρεται ανώδυνα στο εξωτερικό περιβάλλον. Πάντα όμως, μα πάντα η εκδραμάτιση του φθόνου βιώνεται ενάντια στον εαυτό και από εκεί αντλείται κάθε ουσιαστική ευχαρίστηση, καθόσον επαναφέρει τα πράγματα σε τάξη και οικονομεί τη λύτρωση στο πεδίο του ασυνειδήτου. Αλλά, ας πούμε, το «έγκλημα», εξαιτίας του φθόνου απέναντι στην ίδια την ύπαρξη, έχει δρομολογηθεί.


Κανένας δεν μπορεί πραγματικά να φθονήσει κάποιον άλλον. Ο φθόνος έχει πάντοτε ένα πρωτογενές στόχαστρο και (ας πούμε) «...επιδημικά....» μπορεί να μεταβιβάζεται στο κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον, μέσω των αμυντικών μηχανισμών και ...άλλων...

Όσον αφορά τη δική μου ψυχολογική γνωσιολογία, αυτή η παραπάνω περιγραφείσα αδυναμία για ένταξη στο «φυσιολογικό» εκκολάπτεται, συγκροτείται, τροφοδοτείται και ανατροφοδοτείται προοδευτικά και άλλοτε παράλληλα, πάνω σ’ ένα πρωτογενές και ολότελα ασύνειδο υπόστρωμα διάχυτης ενοχής το οποίο θα διακλαδωθεί περαιτέρω σε ενδοψυχικούς τόπους και τρόπους και εν κατακλείδι ασφαλώς (αυτό που μας ενδιαφέρει) στη σχέση με το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, πάντοτε εκεί καταλήγει κάθε θέμα ψυχικό.

Είναι αρκετά εύκολο να προβεί κάποιος σε μία αμυντική ομολογία (όχι σθεναρή απολογία, αυτό είναι αρκετά πιο δύσκολο να γίνει, πολύ περισσότερο εφόσον πρόκειται για αυθεντική και ειλικρινή επικοινωνιακή απόπειρα) σαν την παραπάνω για τον εαυτό του, καθώς έχει στο βάθος του μυαλού του το κοινωνικοϊστορικό αιτιολογικό που μπορεί να εξεύρει και να χρησιμοποιήσει. Πέρα όμως από αυτό, έχει αποσύρει «εν συνειδήσει…» από το γνωστικό του πεδίο ότι αυτόματα τη χρησιμοποιεί και εναντίον του, πράγμα το οποίο ακυρώνει το όποιο αιτιολογικό του, όσο ακράδαντο και αν μπορούσε να είναι.

Αν κάποιος δηλώσει, επί παραδείγματι, πρέπει να θανατωθεί ο τάδε για τον τάδε λόγο, είναι σαν να αποδέχεται να θανατωθεί ο ίδιος για τον ίδιο λόγο (η στατιστική πιθανότητα ενδέχεται να τον διευκολύνει να προβαίνει σε τέτοιες …αφηγήσεις… γι’ αυτό οι συνάδελφοι στο χώρο καλό θα ήταν να ασχοληθούν μετά φορτικότητως και με ζητήματα σαν αυτό… μπας και μας βάλουνε μυαλό…), πράγμα το οποίο είναι ασυμβίβαστο με τη φύση των ζωντανών πλασμάτων (το γνωρίζουν αυτό και οι πέτρες) γι’ αυτό και αυτομάτως καθίσταται άκυρο, όπως κάθε τι σχετικό, και μηδέν αντιρρήσεις μπορούν, επ’ αυτού, να διατυπωθούν. Βέβαια, μία τέτοια αποδοχή δεν πρόκειται ποτέ πραγματικά να πλειοδοτήσει, όσο θαρραλέος και αν υποστηρίζει κάποιος πως είναι και ασφαλώς η περίπτωση του αυτόχειρα είναι ολότελα διαφορετική.

Πέραν των προηγουμένων, εμένα μία τέτοια δήλωση προσωπικώς με ενδιαφέρει από ελάχιστα έως καθόλου ως μεταβλητή κοινωνικής συμπεριφοράς. Κυρίως εκλαμβάνω την αξιολογική κρίση ως κωδικοποίηση ενός συνόλου επιφανειακών νοημάτων, προκείμενου να γίνουν γλωσσικώς πραγματεύσιμα πράγματα που αλλιώς δεν θα μπορούσαν να περάσουν στη γλωσσική πραγμάτωση και την ανθρώπινη επικοινωνία, μέσω του λεκτικού κωδικού.

«Είμαι πρωτεύον θηλαστικό», είναι μία ταξινομία που κατανοώ, όπως επίσης και την ταξινομία «ντόπια πανίδα», έτσι όπως ειπώθηκε στη σειρά «The Big Bang Theory» την κατανοώ στη σκωπτική, μεταφορική της σημασία. Τι σημαίνει όμως αντικειμενικά και πρακτικά «είμαι ρατσιστής» και γιατί δεν θα έπρεπε κάποιος να είναι ρατσιστής (αν αυτό είναι κάτι) ή γιατί να έχει χρέος να δέχεται υποδείξεις για το τι πρέπει να είναι ή να μην είναι, περαιτέρω γιατί θα πρέπει να απασχολεί τους άλλους επικοινωνώντας τους ζητήματα προσωπικά, εφόσον αυτοί οι άλλοι δεν συνιστούν στενό του περιβάλλον, ούτε κάποιος από αυτούς είναι ο αναλυτής του; Άραγε, αυτός που επίσης  κάνει σθεναρά την υπόδειξη  είναι ρατσιστής ή δεν είναι ρατσιστής; Ας τα σκεφτούμε όλα αυτά…

Μία τέτοια δήλωση λοιπόν δεν διαφέρει από μία δήλωση του τύπου «Είμαι πολύ ωραίος». Έχω συναντήσει ανθρώπους οι οποίοι εκδηλώνονται με τρόπους που δείχνουν (υποθέτω) πως αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως ιδιαίτερα εμφανίσιμους, αλλά στα μάτια τα δικά μου η εικόνα αναδεικνύει νοήματα διαφορετικά… Η πραγματικότητα (ασχέτως της στατιστικής επαληθευσιμότητάς της) εκδηλώνεται πάντοτε στα μάτια του βλέποντος (κάπου έχω διαβάσει κάτι σχετικό, μάλλον στο πλαίσιο της θεωρίας του γνωστικού κονστρουκτιβισμού), πέραν τούτου, είναι αδύνατον κάποιος να είναι ή να μην είναι για πάντα κάτι και αυτό το κάτι να μπορεί σε κάθε περίπτωση να μετρηθεί σε μία κλίμακα με σημείο εκκίνησης το μηδέν και έσχατο το ένα. Κατά συνέπεια, όλοι σχεδόν είναι δυνατόν να είναι κάπου κάπου διάφορα πράγματα, μόνο στις διαστροφές ή στα ταλέντα συναντάμε κατ’ εξοχήν το απόλυτο. Συνεπώς, τέτοιες δηλώσεις δεν συνιστούν τίποτα περισσότερο από απόπειρες φαλλικής προσέγγισης του αντικειμένου για την άρση του ευνουχισμού, λόγω της αναπτυξιακής καθήλωσης και της αναμενόμενης έγερσης αμυντικών μηχανισμών, μεταξύ των οποίων εντάσσονται και οι μηχανισμοί στόχευσης.

Εν κατακλείδι, συμφωνώ με τους συναδέλφους του ευρύτερου χώρου, οι οποίοι σημειωτέον μας έχουν μάθει πράγματα σημαντικά γύρω από το θέμα αυτό: Το να συμπεριφέρεται ή να νοιώθει κάποιος σε διαφορετικές φάσεις και περιστάσεις αρνητικά για το «περιβάλλον» του, χωρίς όμως κάτι τέτοιο να είναι ιδιαίτερα αιτιολογημένο, είναι κάτι που έτσι και αλλιώς θα συμβεί (για ένα εκατομμύριο λόγους λέω εγώ). Άρα (συμπληρώνω), ανά πάσα ώρα και στιγμή κάποιος μπορεί να συμπεριφερθεί αρνητικά (ήτοι με  προκατάληψη) ή να νοιώσει σχετικά συναισθήματα για εκείνους οι οποίοι είναι δυνατόν να μπουν στο ψυχολογικό του στόχαστρο, με τη διεκπεραιωτική λειτουργία των προβλητικών μηχανισμών και των μηχανισμών στόχευσης (όπως οι μηχανισμοί αληθούς και ψευδούς εξιδανίκευσης και η στόχευση εν απουσία βάθους), οπότε κάθε ιδεολογικοποιημένο αιτιολογικό καθίσταται πραγματικά τελείως περιττό.
                       
Μία τέτοια παραδοχή γίνεται λοιπόν αρκετά ανώδυνη, καθώς ο «μάρτυρας» γνωρίζει ασυνειδήτως ότι η ομολογία του διαθέτει την αισθητική μίας δήλωσης του τύπου «είμαι ο καλύτερος του χωριού», για την οποία ουδείς πρόκειται να καταφέρει πραγματικά! να επιχειρηματολογήσει και συνεπώς να διαφωνήσει, κυρίως επειδή δεν έχει καμία απολύτως αξία, όταν δεν συνεπάγεται πρακτικές συνέπειες και επιπτώσεις. Αυτή η απουσία οδύνης συνιστά μία οπτική για να εξιστορήσουμε, σε αδρές γραμμές, κάποια «συμβάντα» που αφορούν και συγκροτούν, μεταξύ πολλών άλλων, το ψυχολογικό υπόβαθρο του «ομολογηθέντος  κακού».

Μία «αναπόδεκτη» αίσθηση εαυτού (που συνεπάγεται πρακτικά! και σε υπερβολικά αδρές γραμμές ένα ασύνειδο αίσθημα ενοχής για το τι είναι κάποιος, τι κάνει, τι δύναται να κάνει και τι του είναι επιτρεπτό, να εγχειρίσει, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω), εφόσον διαιωνίζεται, γίνεται ασύνειδα αποδεκτή και δεν επανορθώνεται, θα δρομολογήσει (σίγουρα και με τη συμβολή του υπερεγωτικού μηχανισμού) την αυτοκαταγγελία και την αποκήρυξη του εαυτού, και περαιτέρω περισσότερο εστιασμένους παροπλισμούς που θα εντείνουν διαφορετικά (αισθήματα ενοχής) αλλά και το κυρίαρχο υποβόσκον αίσθημα ενοχής.

Μία σχετική έννοια στον ευρύτερο χώρο και η οποία (αν θυμάμαι καλά) προέρχεται από το χώρο της κοινωνικογνωστικής ψυχολογίας είναι η έννοια της «μαθημένης ανημπόριας». Πρόκειται όμως για μία διαφορετική περίπτωση, διότι η μαθημένη ανημπόρια συνιστά κυρίως μία υπερκείμενη δομή και στη σχετική θεωρητική επεξεργασία δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στο γνωστικό, αλλά (συμπληρώνω) και στο άδηλο σύμπτωμα στο γνωστικό, δηλαδή στην «αυτόματη σκέψη». Η μαθημένη ανημπόρια χτίζεται μέσω διαφόρων προτύπων μάθησης, ενώ στην ασύνειδη ενοχή βιώνεται  μία τουλάχιστον… συρρικνωμένη και ανεπιθύμητη αντανάκλαση της ύπαρξης του υποκειμένου από το ίδιο το υποκείμενο, με τη συμπερίληψη των δικών του ενδοβολών, και αυτή η ...αντανάκλαση... έχει ξεκινήσει να κάνει την εμφάνισή της πριν καν το υποκείμενο να έχει καν γεννηθεί, μέσω των γονεϊκών προσδοκιών και αυτό το τελευταίο είναι ιδιαίτερα σημαντικό.

Francisco de Goya


Από τη στιγμή που ένας άνθρωπος προχωρήσει σε μία τέτοια ομολογία, «εγκληματεί» εις βάρος του εαυτού του και τον τιμωρεί (μία τιμωρία που θα …λάβει περισσότερους προσανατολισμούς…), πράγμα το οποίο θα εκδραματίσει εκατό τοις εκατό και σύμφωνα πάντοτε με την «αισθητική» του, δηλαδή θα εκδηλώσει σύμπτωμα ή συμπτώματα περισσότερο ή λιγότερο κοινωνικώς αποδεκτά ή ιδεολογικοποιημένα, μέσω της πολιτισμικής ανοχής και παραμετροποίησης. Και αυτό, διότι έχει ήδη προχωρήσει σε «ακύρωση» της ύπαρξής του, καθόσον την έχει καταστήσει μη σύννομη και συνεπώς μη άξια για ικανοποιητική ζωή. Όταν κάποιος δεν μπορεί να «αντιληφθεί», να «νοιώσει» (και σύμφωνα με τον πλατωνικό μύθο του σπηλαίου) το «ευ ζην» το δικό του, είναι αδύνατο να αντιληφθεί και να νοιώσει το «ευ ζην» του άλλου.

…Ζει στο σκότος της αποκήρυξης…

Πέρα όμως από αυτό, αφήνει το «ανέγγιχτο, του τραύματος, κακό» ελεύθερο να δρα και να αλωνίζει, χωρίς κανέναν έλεγχο ουσιαστικό, εκτός από την εποπτεία της κοινωνικής συμμόρφωσης, πράγμα το οποίο θα αφυπνίσει την καταδιωκτική ενοχή του Carveth, αντί να θέτει σε λειτουργία την επανορθωτική ενοχή, με την οποία γίνεται επεξεργάσιμο το «κακό» στις πραγματικές, τις αληθινές του διαστάσεις, που απενεργοποιούν στο ασύνειδο το μεταφυσικό.

Περαιτέρω, εφόσον «βιαιοπραγεί» εις βάρος της ύπαρξής του, είναι αδύνατον να μην «βιαιοπραγήσει» εις βάρος της ύπαρξης του άλλου, χωρίς όμως αυτό να συνεπάγεται πως διαθέτει αντοχή στον πόνο. Είναι διαφορετική η μέση αντοχή που μπορεί να διαθέτει ένας άνθρωπος σ’ έναν επεξεργάσιμο πόνο, δηλαδή σ’ έναν πόνο μακροπρόθεσμα προσοδοφόρο, από την υποταγή σ’ έναν μη επεξεργασμένο πόνο, δηλαδή σ’ έναν πόνο που οδηγεί στην καθήλωση μέσα σε αυτόν και σε μία υπερευαισθησία στον πόνο εκείνον που θα μπορούσε να περάσει στη συνειδητή επεξεργασία και τη συμπερασματικότητα.

Αυτή λοιπόν η καταγγελία με υποκείμενο το υπερεγώ (που σταδιακά θα μετατραπεί σε σαδιστικό και το οποίο στον ευρύτερο χώρο γίνεται συχνά προσπελάσιμο -αδρομερώς μιλώντας- ως περιβαλλοντική/ κοινωνική/ πολιτισμική μεταβλητή, αλλά εδώ ενδιαφερόμαστε για την ψυχικοποίηση αυτού) η οποία εκδηλώνεται με αισθήματα ενοχής, σε μία κλίμακα από το σχεδόν απόλυτα ασύνειδο μέχρι το υποσυνείδητο και λιγότερο το συνειδητό, όχι μόνο προβάλλεται σε ασύνειδα επιλεγμένους στόχους, (προκαλώντας τη «βιαιοπραγία» του υποκειμένου) παράλληλα δημιουργεί μία έντονη εσωτερική διαμαρτυρία, μία υπερευαισθησία στον πόνο και έναν τρόμο να «αποδράσει» κάποιος στο «φυσιολογικό» ή απλά στο περισσότερο κανονικό και ακόμη καλύτερα στο «λογικό».

Η αόρατη φυλακή λοιπόν που χτίζει γύρω από το άτομο το «διάχυτο ασύνειδο της ενοχής», θα εκκολάψει και θα εξελίξει περεταίρω επιμέρους απρόσφορες επιλογές ζωής, που θα εντείνουν το συνολικό αίσθημα, αλλά και επιμέρους αισθήματα ενοχής.

Μέσα στο ψυχικό σύμπαν, η συνολική επιλογή ζωής, έτσι όπως έχει ψυχικοποιηθεί με την μεγαλύτερη ή μικρότερη και διαφορετικά εκπεφρασμένη απαξίωση της ύπαρξης γενικότερα (πολύ χειρότερα) και του εγώ (ως ρυθμιστή του διακινούμενου ψυχικού υλικού) ειδικότερα, θα γεννήσει (και θα γεννηθεί κατόπιν από αυτά) την αποδοχή του εγκλήματος, την αποδοχή της υπερεγωτικής καταγγελίας, τη διαμαρτυρία, την αποφυγή επεξεργασίας του πόνου και συνεπώς την «αποφυγή» του πόνου εντελώς και άρα την αναλγησία, την προβολή της αυτοκαταγγελίας και του κακού στον άλλον, για να τελεσιδικήσει στον εγκλωβισμό στην απόλαυση της διαστροφικής εκδραμάτισης,  η οποία μπορεί να συμπεριλάβει και την «βιαιοπραγία». Οι ιδεολογίες συχνά συνιστούν μία ψυχική δεξαμενή και μία ψυχική μετακατσκευή.

Πως όμως φτάσαμε έως εδώ;;…

Όχι ασφαλώς εξαιτίας του προπατορικού αμαρτήματος ή κάποιου άλλου συμπαντικού κακού που μπόλιασε το είναι μας και σίγουρα όχι λόγω σφάλματος στην “κατασκευή”

…προφανώς, εξαιτίας κάποιου ειδικού τύπου θυματοποίησης (…ή… «παραμέλησης»…) που έχει δρομολογηθεί πριν καν το πρόσωπο να έχει γεννηθεί…

Όταν πλέον μου απευθύνονται παρόμοιες δηλώσεις, ομολογουμένως αυτό με αφήνει παγερά αδιάφορη σε επίπεδο συνειδητού, εφόσον (κατ’ εμέ) ο καθένας είναι υπεύθυνος για τη μοίρα, τις σκέψεις, τα συναισθήματά του, το σύστημα αξιών του, τη ζωή του (ασφαλώς όταν δεν θαλασσοπνίγεται, βιάζεται ή κρεουργείται ή περνάει από μετατραυματικό στρες…) και αφού δεν είμαι ο κηδεμόνας ενός ανήλικου συνομιλητή, ή ο δάσκαλός του, ο γκουρού του ή κάποια άλλη μητρική ή πατρική οντότητα. Μόνο που δυστυχώς «…η ασύνειδη σκέψη μου…» (και μακάρι να είναι μόνο αυτή…) πάντα θα σχολιάσει… πολύ περισσότερο την πράξη της δήλωσης αυτή καθ’ εαυτή…


© 2019 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Σάββατο 6 Απριλίου 2019

Το πεπρωμένο της επιτυχίας

μεγαλειώδες το εγχείρημα...                                                                       Oswaldo Guayasamin
μετά τις τυμπανοκρουσίες
ή τις χιονοστιβάδες της ευυπόληπτης
ή της καλόστρωτης ζωής

και αφού η εξάντληση κοπάσει,                                                
δεν μένει τίποτα κανείς για να χλευάσει.
ούτε καν τη μαύρη τρύπα στο νερό

γιατί ο τρόμος μίας εξοχότητας
και ο φθόνος του ερωτικού ολέθρου
θα μετατρέψουν το λεπίδι στον πιο πολυειδή εχθρό

γιατί η τελειότης είναι πάντοτε αφορισμός.
όχι εκείνη του μυαλού, του σώματος,
ούτε αυτή της γνώσης, της καρδιάς,

αλλά η τελειότης του νοήματος που το “μοναδικό” γεννάει
για να μπορέσει κάποτε να κατακτήσει την αποκλειστική του συμφορά
και “μόνο” του εξολοθρεύει το νόημα του άλλου
και τούτο το καταδικάζει ισόβια στο διυποκειμενικό...                            Caspar David Friedrich

μα αφού περάσουν όλες οι καταστροφές

και φτάσει στο τελείωμά της η αποτυχία,
δεν έχει μείνει τίποτε άλλο για να έρθει

μόνο μία λογική και αδιάφευκτη επιβολή
η ειμαρμένη της ζωής, ή άλλως η επιτυχία
το ίδιο και ο θάνατος που βρίσκεται στην απογείωση αυτής...
----
Κλεόβουλος Αδάμας

                                                                                                                        
© 2019 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

      
                                             Chopin - Spring Waltz (Mariage d'Amour)



Δευτέρα 11 Μαρτίου 2019

Η ΓΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ



Στην παρούσα φάση δεν σκοπεύω να προχωρήσω σε ψυχαναλυτική επεξεργασία της ανθρώπινης δημιουργικότητας, παρά μόνο σε έναν σύντομο σχολιασμό που συμπεριλαμβάνει την άποψη του Freud πως η «μετουσίωση» συνιστά τον αμυντικό μηχανισμό του ώριμου ανθρώπου, προκειμένου να καταστήσει  το ενορμητικό μέσα ακίνδυνο. Κατά συνέπεια οι εσωτερικές ώσεις παραλαμβάνονται και μετατρέπονται σε τέχνες ή άλλες κοινωνικά αποδεκτές δράσεις κουβαλώντας όμως πάντα μάλλον (και θλιβερά) μέσα τους τα αποκηρυγμένα κομμάτια του εαυτού.
                      Eugene von Blaas 

Η ίδια θεωρώ πως αυτό δεν μπορεί να ισχύσει παρά μέχρι ενός ιδιαίτερα περιορισμένου σημείου, εξίσου ότι κάτι τέτοιο συνιστά κατά κανόνα ανούσια εκδραμάτιση η οποία αποδιοργανώνει την ανθρώπινη λειτουργία, αντίθετα με την τέχνη που την κάνει εμπράγματη, την «αισθαντοποιεί» και την «εγκεφαλοποιεί».

Θεωρώ επίσης πως το παραγόμενο αποτέλεσμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας προϋποθέτει τις αντίστοιχες σχετικές ανακατασκευές του ίδιου του υποκειμένου της τέχνης, το οποίο αναπλαισιώνει συνεχώς το βίωμά και κάποιες πλευρές της πραγματικότητάς του, μέσω της διαδικασίας κατασκευής.

Συνεπώς, η τέχνη μπορεί να συστήσει επιστημονική γνώση και φιλοσοφία του ατόμου και του ανθρώπου κατόπιν, υπό την έννοια και την προϋπόθεση πως ξεκινάει από υπάρχουσα γνώση, που έχει αξιολογηθεί από την «ανθρώπινη ύπαρξη συλλήβδην» μέσα στο πέρασμα του χρόνου ως αναγκαία, για να οδηγήσει σε μία άλλη που θα γίνει αναγκαία…

---------------------------------------

Πέρα από το Χρόνο


δεν είναι το συμβάν                                              Frederic Chopin - Mysterious Forest
που θα σε συνεπάρει,
ποτέ δεν είναι άλλωστε αυτό

είναι ο αέρινος χορός του,
από τη διανόηση της δύσης
στον λυρικό αισθαντισμό της ανατολής

είναι το πεταλούδισμα,
που εκτοξεύει έξω από το χρόνο τη μορφή του
σε εντελή διάσταση από τη χρονική ροή

είναι το σθένος,
που σκορπίζει στον αέρα αμέτρητα κομμάτια
που υποθάλπει τη νεογέννητη αγέρωχη κραυγή

είναι το ονείρεμα, το φαντασίωμα ενός παιδιού,
που σπάζει με το μύθευμα,
που υπερβαίνει με το μάγι τη ρεαλιστική γραμμή

δεν έχει κύρος μέσα του,
ούτε κατέχει αξία,
...
γιατί είναι απλά η ποίησις εντός του

Θεανώ Ανδρομάχου


© 2019 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')


                                       Shame: Carey Mulligan-New York, New York  


Δευτέρα 11 Φεβρουαρίου 2019

ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΙΑΣ


Οι ψυχοκοινωνικές συνιστώσες της βίας που θέτει ο ψυχαναλυτής Νίκος Σιδέρης στο άρθρο του «Βία, ψυχή και νεότητα» συγκροτούν ένα πλαίσιο παραγόντων που κλιμακώνουν τη βία στην εποχή μας. Εξυπακούεται ασφαλώς πως το ζήτημα είναι «τεράστιο», για να αιτηθούμε την ανάλυσή του μέσα σε ένα κείμενο.

Η ίδια βέβαια δεν θα επεξεργαζόμουνα τη βία ως ενδογενή ορμή κατακυριάρχησης. Ταυτόχρονα δεν γνωρίζω πως μία τέτοια διαπίστωση θα μπορούσε να παράσχει μία θεωρητική και πρακτική πλαισίωση των διαδικασιών που εξελίσσουν τη βία σε κάθε εποχή.

Κατά τον ίδιο τρόπο δεν θα έβλεπα στο «ναρκισσισμό των μικρών διαφορών» κάποια ενδογενή πηγή βίας, αλλά μία αμυντική διευθέτηση, όπου η καταφυγή στον «πολιτισμό μου» και τις κανονιστικές αρχές του προσπορίζει μία συμβολική μητρική αγκάλη και τη συμμόρφωση στο υπερεγώ ως αντάλλαγμα για τη …σωτηρία… Οπότε μιλάμε κυρίως για συλλογικές παλινδρομήσεις με την ενδεχόμενη συμβολή της λίμπιντο στη συλλογικότητα αυτή.

Η δομική φύση της βίας φτάνει, κατά την ταπεινή μου γνώμη, μέχρι την ικανότητα για άσκηση βίας με τις σχετικές συναισθηματικές συνδηλώσεις και υποδηλώσεις, θετικές και αρνητικές, οι οποίες θεωρώ πως κατά κανόνα συνυπάρχουν σε κάθε πράξη. Στην ικανότητα αυτή διατίθεται λειτουργικό εφαλτήριο, το οποίο, όταν υπερβαίνεται, μπορεί να υποσημάνει τη διαστροφή και να καταλήξει σε διαστροφή.

Francisco Goya
 
Δύο σημαντικές διαστάσεις της βίας αφορούν στον εθιστικό και επιδημικό της χαρακτήρα (εφόσον προκαλείται επίδραση στο νευρικό σύστημα και αντίστοιχα «τακτοποιείται» το τραύμα), οι οποίες μάλιστα γίνονται πολιτικά και κοινωνικοοικονομικά «αξιοποιήσιμες». Εξίσου σημαντική είναι η λειτουργία μίας υποκείμενης ασύνειδης ενοχής στο άτομο (στην οποία ο Θ. Λίποβατς φαίνεται να παρέχει μία θεολογική ερμηνεία), αλλά και το γεγονός ότι η βία μπορεί να αποτελέσει κυρίαρχη δεξαμενή εκδραμάτισης λόγω των πολυδιάστατων, πολυεπίπεδων και πολυποίκιλων μορφών με τις οποίες εκδηλώνεται, πολύ περισσότερο στη σύγχρονη εποχή όπου η διάδοσή της με κάθε τρόπο (ακόμη και δια ζώσης στην καθημερινότητα εκάστου) κλιμακώνει τα δύο βασικά της χαρακτηριστικά. Εάν στα παραπάνω λάβουμε υπόψη το γεγονός πως το συστημικό πλαίσιο της επικοινωνίας του ατόμου έχει δεχτεί πολλαπλά πλήγματα και παρουσιάζει τεράστιες διαρροές (όπως σχολιάζει με άλλα λόγια ο Ν. Σιδέρης) μπορούμε κάπως να κατανοήσουμε πόσο δύσκολο γίνεται να μπει φρένο στην κλιμάκωση των δύο διαστάσεων της βίας.

Το πολιτικό σχόλιο, «κακώς η Αμερική διέλυσε τη Ρωσία γιατί τώρα υφίσταται τον κρατικό ιμπεριαλισμό της Κίνας» παρέχει μία ένδειξη για τη διαστροφή την οποία η βία υποθάλπει αλλά και προξενεί…


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Κανακάκη, Ε. (2018). Η Επίδραση της Ευκρινούς Θνητότητας και του Τύπου Δεσμού στις Στάσεις Απέναντι στους Μετανάστες. Πτυχιακή εργασία. Τμήμα Ψυχολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα.
Κύρτσης, Α. (2015). Θάνος Λίποβατς, Η απατηλή σαγήνη και η διαβρωτική βία του κακού. Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση Πολιτικής και Ηθικής Θεωρίας, 29, 198-203. doi:http://dx.doi.org/10.12681/sas.878http://epublishing.
Μπέιτμαν, Α., Χολμς, Τ. (2001). Εισαγωγή στην ψυχανάλυση (Ιουλία Τέττερη, μεταφράστρια). Αθήνα: Καστανιώτη (έτος πρωτότυπης έκδοσης 1995).
Σιδέρης, Ν. (2009). Βία, ψυχή και νεότητα. Ανακτήθηκε από https://siderman.gr/via-psichi-ke-neotita/?fbclid=IwAR2RNKeq8Dk0hwxwYnz06BMZpAYr6phe9hYXip3FMmmY5_sh1ujGrhhkkEI

 © 2019 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Σάββατο 19 Ιανουαρίου 2019

ΕΓΓΡΑΠΤΕΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ

Έχω μιλήσει πολλάκις για την έννοια του ορίου, η οποία στην επεξεργασία της δεν θα «εικονίσει» μία γνώση απαρτιωμένη, αλλά εξελίσσει μία γνώση δυναμική και διαλεκτική.

Όταν η γνώση αυτή δεν μπορεί να εξελίσσεται μέσα στο βίωμα κάθε ατόμου, τότε όλοι οι εμπλεκόμενοι εισέρχονται σε μία αμοιβαία χειριστικότητα μέσα στην οποία υφίσταται (το λιγότερο…) ελάχιστη «σοφία»…


Το «όριο» απαρτιώνει θεμελιώδεις «ψυχικές μορφές» που στηρίζουν και φωτίζουν την ψυχοφυσική σύνδεση του ατόμου με το γίγνεσθαι που ορίζει και δομεί δυναμικά την ύπαρξη του. Συνεπώς βρίσκεται στο θεμέλιο των διαδικασιών που απαρτιώνουν τα σχεσιακά του τελεσίδικα, τα οποία μπορούν να φέρνουν πάντοτε μέσα τους αυθεντικά (και συχνά διαχρονικά!) τα συναισθήματα ενός ατόμου, όποια και αν είναι τα τελεσίδικα αυτά...

Στη χριστιανική θεολογία η έννοια του ορίου γίνεται προσπελάσιμη ως η επιταγή της ναρκισσιστικής αποταύτισης από τον δημιουργό και ως κανονιστική ρήτρα για την εξασφάλιση της ελεύθερης βούλησης του ατόμου. Στην πολιτική φιλοσοφία έχει συνδεθεί ξεκάθαρα με τις εκφάνσεις του φυλετικού και κοινωνικού ρατσισμού ενώ στην ψυχολογία με τη διαρρύθμιση των σχέσεων (στο διυποκειμενικό, το διαφυλικό και το διαπροσωπικό), όπου ο καθένας οφείλει να λαμβάνει την ευθύνη για το «θέλω» το δικό του, θέτοντας τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ εαυτού και άλλου, μεταξύ «υποκειμένου» και «αντικειμένου», μεταξύ αυτού που του ανήκει και αυτού που δεν του αναλογεί.

Εν κατακλείδι, καθένας μας που υποθέτει πως δεν λαμβάνει αυτό που «…επιθυμεί…», έχει κάθε δικαίωμα να φέρει σταδιακά μέσα του τη «…διασάφιση…» για το τι ακριβώς ζητά («ή ερίζει ετούτη τη στιγμή»), και ενδεχομένως μία άλλη δρομολόγηση του εσωτερικού γίνεσθαι «...μέσα στην επιθυμία...» (του). Πέραν τούτου, έχει κάθε ...δικαίωμα... να αποσυρθεί σε εναλλακτική ατραπό, όταν αυτό το θέλω δεν μοιάζει να συνιστά ήδη «εγγραπτέο δικαίωμα», ούτε έχει «δρομολογηθεί» κάποια πιθανότητα, ώστε να περάσει σε μία αναγνώσιμη και περισσότερο αντικειμενική «γραφή»…


© 2019 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')

Δευτέρα 5 Νοεμβρίου 2018

Λακανική θεώρηση του ατομικού νοήματος


Σε μία συζήτηση που είχα με έναν φίλο, αυτό το οποίο ειπώθηκε από μεριάς του σθεναρά είναι πως στην ψυχανάλυση οφείλεις να μπαίνεις στον λόγο και κατ’ επέκταση, στη δική μου γνωσιολογία, στον Λόγο, μία έννοια συναφής με την έννοια του αρχαιοελληνικού «Κόσμου».

Στην πρώτη περίπτωση αναφερόμαστε στην λεκτικοποίηση του άδηλου νοήματος, ενώ στη δεύτερη στην τακτοποίηση αυτού, στην εναρμόνιση και τη διευθέτηση της σχέσης του με κάθε νόημα που μπορεί να προκύψει στον κόσμο αυτό και άρα εδώ μπορούμε πάντα να μιλάμε για δυναμικές και διαλεκτικές σχέσεις αντικειμένων και να αναστοχαζόματε γύρω από θέματα που διαλαμβάνεται η γλωσσολόγος Dorothy Lee, φαντάζομαι και άλλοι πολλοί.

Όταν ένα νόημα δεν μπορεί να εκφραστεί και να περάσει μέσα από μία, οποιαδήποτε γλώσσα, είτε αυτή είναι ο πεζός λόγος, είτε η ποίηση, είτε η τέχνη, τότε αυτό το νόημα δεν υπάρχει και βάσει αυτού δεν υφίσταται το λακανικό «πραγματικό», το άρρητο δηλαδή, το άδηλο και το άγνωστο που προϋπάρχει της φυσικής γλώσσας του ατόμου, η οποία (βάσει της λακανικής θεώρησης) στην πορεία θα διαστρέψει το ασύλληπτο αυτό ατομικό νόημα.

Έχω επεξεργαστεί σε πρόσφατη εργασία μου τη σύλληψη της πολιτισμικής συγκρότησης του ανθρώπου ως αμυντικής απάντησης στην ψυχική και υλική αποδόμησή του. Διαφωνώ με το παραπάνω θεωρώντας πως μία τέτοια σύλληψη του πολιτισμού είναι ανεδαφική και μονοσήμαντη, καθόσον οι πολιτισμικές άμυνες έχουν περιορισμένο ρόλο και χαρακτήρα και πως η σταδιακή πολιτισμική συγκρότηση του ανθρώπου υποστασιοποιεί τον ίδιο και τα νοήματά του μέσα στον κόσμο που δημιουργεί και συμμετέχει, σύμφωνα μάλιστα και με την πιαζετιανή θεώρηση.

Υπό την ακριβώς παραπάνω έννοια, το άδηλο, άρρητο νόημα του λακανικού «πραγματικού» δεν είναι τίποτε άλλο από το νόημα του λακανικού «φαντασιακού» (που αφορά στη δυαδική σχέση), όπου αυτό που έχει γίνει εκεί μέσα και εξακολουθεί να «εξυφαίνεται» μέσω της πολιτισμικής παραμετροποίησης στην εξέλιξη της ζωής, δεν μπορεί να ειπωθεί.

Η ψυχαναλυτική θεώρηση είναι επί της ουσίας μία εξελικτική/αναπτυξιακή θεώρηση με ιδιαίτερη συνάφεια με το χώρο της γνωστικής ψυχολογίας η οποία κατά τα φαινόμενα έφερε μία έκρηξη στις γνώσεις μας γύρω από τη λειτουργία του γνωστικού.

Όσο έχουμε ανάγκη να ασχολούμαστε με αυτό που «θέλει να γίνει» φανερό, άλλο τόσο έχουμε ανάγκη να ασχολούμαστε με αυτό που «αποφεύγει να γίνεται» φανερό, προκειμένου να εισέλθουμε στο «λόγο» πριν περάσουμε στην «εκδραμάτιση», δηλαδή στην πράξη μέσα στην οποία το ατομικό νόημα έχει διαστραφεί, δηλαδή στην υλοποίηση των άρρητων επιταγών του φαντασιακού.

Pablo Picasso 

Σ’ ένα ερωτηματολόγιο που συμπλήρωσα πριν καιρό τέθηκε η ερώτηση «Νοιώθετε επιθετικότητα, όταν….;», όπου αυτό το «όταν» αφορούσε, όσο δεν με απατάει η μνήμη μου, σε μία διαπροσωπική συνθήκη. Η ταπεινή μου γνώμη είναι πως είναι αδύνατον να λάβει κάποιος απάντηση που να απαντάει σε αυτή την ερώτηση. Τούτο ισχύει αφενός γιατί το μεταβατικό ρήμα της κύριας πρότασης ερευνάει το συναίσθημα, ενώ το γραμματικό αντικείμενό του την κατάσταση. Αφετέρου, επειδή ζητείται από τους ανθρώπους, όχι να μιλήσουν γι’ αυτό που νοιώθουν, δηλαδή γι’ αυτό που αντιλαμβάνονται πως είναι και επομένως να περάσουνε στο λόγο, αλλά να δηλώσουν αυτό που κάνουν και έτσι οδηγούνται να περάσουνε στην «πράξη», καθώς ταυτίζονται την ώρα που δίνουν μία απάντηση με αυτό που ειδικά ή γενικά κάνουν και εμμέσως το αξιολογούν. Παράλληλα οδηγούνται, χωρίς προηγούμενη σκοπιμότητα, να κάνουν κάτι, δηλαδή να πουν περισσότερο ή λιγότερο συνειδητά κάποιο «ψέμα», περνώντας στην κατάσταση του νευρωσικού, ο οποίος κατά κανόνα και ασύνειδα ψεύδεται αμυντικά.

Η επιθετικότητα μπορεί να εκφραστεί με διάφορους τρόπους και σαφέστατα δεν έχουμε όλοι οι άνθρωποι τις ίδιες αντιλήψεις και συλλήψεις για το τι συνιστά επιθετικότητα. Πέραν τούτου, διαφορετικές μορφές επιθετικότητας αξιολογούνται σε διαφορετικό βαθμό ως κοινωνικά αποδεκτές και σύνηθα πολλοί, όταν αποδέχονται την επιθετικότητάς τους, αυτό το κάνουν, όπως ο καμικάζι που καταστρέφει τον εαυτό του μαζί με την γύρω του περιοχή. Δηλαδή, την κάνουν πράξη, υλοποιώντας μία λεκτική επιθετικότητα του τύπου «ναι ρε, έτσι είμαι και άμα γουστάρεις...». Η επιθετικότητα συλλήβδην δεν είναι κοινωνικά αποδεκτή, είναι όμως ο θυμός, για τον οποίο ένας άνθρωπος θα μπορούσε ωραιότατα να μιλήσει, ακόμη και να κραυγάσει, ζητώντας να του αποδοθεί δικαιοσύνη.

Εάν λοιπόν πρόκειται να πάρουμε μία αλήθεια, τότε γίνεται περισσότερο αναγκαίο να οδηγούμαστε στο «λόγο» και σταδιακά στο «Λόγο», πριν οδηγηθούμε στην «πράξη» η οποία γίνεται απαραίτητο να προκύψει ως απόρροια του λόγου και όχι ως άμυνα του ατόμου που εκδραματίζει το άλυτο λακανικό «φαντασιακό» του. Στις αναλυτικές διαδικασίες τούτο το τελευταίο ενδέχεται να προκύψει αμοιβαία κυρίως με έναν ψυχικό/νοητικό τρόπο, διότι είναι αδύνατον να κολυμπήσει κάποιος δίχως να βραχεί, αλλά με κανέναν άλλον τρόπο ο οποίος στην καθημερινή ζωή συνιστά εκδραμάτιση, ενώ στην αναλυτική διαδικασία θα συνιστούσε διαστροφή.

Για να καταλήξω, η άμυνα της εξελισσόμενης εκδραμάτισης του «φαντασιακού» στην καθημερινότητα παράγει την αμφισβήτηση… του εαυτού..., επειδή αυτός δεν μπαίνει στον λόγο και στη γνώση που απορρέει από αυτόν και η οποία (αμφισβήτηση του εαυτού) θα εξυφάνει την αμφισβήτηση... του άλλου... και την απομόνωση του συνόλου... στην αμυντική, ατομική εκδραμάτιση του πρώτου…

...και ο καθένας με τη σειρά του, στη δική του...


© 2018 Ελένη Κανακάκη (ΦΠΨ Ψ')